دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٣١
بخاری ، علاءالدین ابوعبدالله محمدبن عبدالرحمان بن احمد، ملقب به زاهد علا، فقیه اصولی و متکلم حنفی ، مفسّر، واعظ و مفتی بخارا در قرن پنجم و ششم . در فقه حنفی و حدیث بهترین شاگرد قاضی ابونصراحمدبن عبدالرحمان ریغْدَمونی (متوفی ٤٩٣) بود (ابن ابی الوفا، ج ٢، ص ٧٦). مادلونگ ( ایرانیکا، ذیل «بخاری ») گویا با توجه به منطقة زندگی او که در آن غالباً مذهب حنفی شرقی رواج داشت ، وی را از نظر کلامی پیرو مذهب ماتُریدی می داند. دلیلی دالّ براینکه برای کسب دانش به خارج از بخارا سفر کرده باشد در دست نیست .
ابوالفضل مسعودبن محمد طرازی ، همعصر بخاری ، در نامه ای نوشته است که او ضوابط و قواعد نقل حدیث را رعایت نمی کرده است . سمعانی (متوفی ٥٦٢) که بخاری را ندیده ولی اجازه ای مکتوب از وی دریافت کرده است ، در التّحبیر ، منبع اصلی شرح حال بخاری ، با استناد به همین نامه ، وی را در نقل حدیث سهل انگار و مُتجازِف خوانده است (ج ٢، ص ١٥٣(
مشهورترین شاگرد بخاری ، برهان الدین مَرغینانی * (متوفی ٥٩٣) مؤلف کتاب الهدایة کتاب مهم و مختصری در فقه حنفی بود. وی بخاری را جزو مشایخ خود ذکر کرده و گفته است که دربارة تمام شنیده ها و همة مصنّفات و مستجازات خویش به وی اجازة نقل به صورت شفاهی و کتبی داده است (ابن ابی الوفا، همانجا). تاریخ وفات بخاری را ١٨ (سمعانی ، همانجا) یا ١٢ جمادی الا´خرة ٥٤٦ (ابن ابی الوفا، همانجا؛ ابن قطلوبغا، ص ٥٦؛ لکنوی ، ص ١٧٦؛ داودی مالکی ، ج ٢، ص ١٨١) دانسته اند، اما صَفَدی آن را ٥٤٥ ضبط کرده است (ج ٣، ص ٢٣٢). گفته اند که بخاری تفسیر مفصّلی در بیش از هزار جزو تصنیف و در اواخر عمرش املا کرد، اما هیچیک از آثارش اکنون موجود نیست .
لکنوی زاهد و مفسّر دیگری به نام محمدبن عبدالرحمان بخاری (متوفی ٥٤٦) را نیز نام برده و شرف الدین عمربن محمد عقیلی (متوفی ٥٩٦) را شاگرد او معرفی کرده است (ص ١٧٥-١٧٦). او احتمال می دهد که این فرد همین بخاری باشد. این احتمال درست می نماید، چنانکه مادلونگ نیز آن را مسلّم گرفته است .
منابع :
ابن ابی الوفا، الجواهرالمُضیة فی طبقات الحنفیة ، حیدرآباد
(١) دکن ١٣٣٢/١٩١٣؛
ابن قطلوبغا، تاج التراجم فی طبقات الحنفیة ،
(٢) بغداد ١٩٦٢؛
(٣) محمدبن علی داودی مالکی ، طبقات المفسرین ، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(٤) عبدالکریم بن محمد سمعانی ، التحبیرفی المعجم الکبیر ، چاپ منیرة ناجی سالم ، بغداد ( تاریخ مقدمه ١٣٩٥ ) ؛
خلیل بن
(٥) ایبک صفدی ، کتاب الوافی بالوفیات ، ویسبادن ١٩٦٢-١٩٧٩؛
(٦) عبدالحی بن عبدالحلیم لکنوی ، الفوائدالبهیّة فی تراجم الحنفیة ، کراچی ١٣٩٣؛
(٧) Encyclopaedia Iranica , s.v. "Bok ¢ a ¦ r ¦ â , `Ala ¦ '-al-D ¦ â n" (by Wilferd Madelung).
/ اکبر ترابی /