حشرات‌الارض ، از مشهورترین نشریات فكاهى ـ سیاسى ایران پیش از استبداد صغیر (جمادی‌الاولى ١٣٢٦ـ جمادی‌الآخره ١٣٢٧). در سرلوحه این نشریه آمده : روزنامه‌ایست مصور و مقید كه در سیاسى عالم حیوانات سخن می‌گوید» و در آن برخى نوشته‌ها از زبان حیوانات نقل شده است. نام حشرات‌الارض، مانند نامهاى شگفت‌انگیز دیگر نشریات آن دوره (مانند استرخاء، صعب‌الاریكه، لطفاً، استرحام)، كاركرد ارتباط شناسانه دارد (از جمله متوقف كردن مخاطب و جذب او) و حاكى از دانش و جسارت روزنامه‌نگارانه‌اى است كه در تاریخ مطبوعات ایران كم‌نظیر است.

مؤسس حشرات‌الارض، میرزاآقابلورى و نویسنده آن میرزا آقا تبریزى بود كه مدیریت نشریه ناله ملت را بر عهده داشت. حشرات‌الارض به همت و یارى شركت معارف ــ كه به انجمن سعادت وابسته بودــ منتشر می‌شد (صدرهاشمى، ج٢، ص٢١٥؛ محیط‌ طباطبائى،ص١٧٥،٢٢١). بلورى، كه‌از تجار مشروطه‌خواه تبریز بود، چاپخانه محمدعلی‌میرزا، ولیعهد، را در ١٣٢٤ در تبریز خرید و نام آن را مطبعه ناموس نهاد و به این ترتیب، روزنامه‌هاى آذربایجان، مجاهد، خیراندیش و بسیارى از نوشته‌هاى آزادی‌خواهان را منتشر كرد (پروین، ج ٢، ص ٧١٦، ٧٤٩). حشرات‌الارض، مانندنشریات مشابه‌خود، به‌مثابه بازوی‌فرهنگى انجمنهاى محلى ـ سیاسى در پیشبرد انقلاب مشروطه عمل می‌كرد (رجوع کنید به محیط‌ طباطبائى، ص ١٠٥ـ١٠٨). میرزا آقابلورى به علی‌قلى صَفَراُف، در نگارش و منتشر كردن نشریه آذربایجان* یارى می‌رساند و حشرات‌الارض را جانشین آذربایجان معرفى كرد (پروین، ج ٢، ص ٥٤٦؛ محیط طباطبائى، ص ١٧٥، ٢٢٠). وى همچنین نشریه مجاهد را با همكارى ابوالضیاء بنیان گذاشت و نشریه خیراندیش را نیز پس از حشرت‌الارض منتشر كرد (كسروى، ص٤٩٦؛ ناهیدی‌آذر، ص ٦٠).

نخستین شماره حشرات‌الارض در ١٤ صفر ١٣٢٦ منتشر شد. این نشریه كه نخست به صورت هفتگى و سپس به گونه‌اى نامنظم منتشر می‌شد، چهار صفحه بود و متن آن چاپ سربى و تصاویر آن چاپ سنگى می‌شد (صدرهاشمى، همانجا؛ پروین، ج ٢، ص ٥٤٨). صفحه اول و چهارم ویژه طنزِ تصویرى (كاریكاتور) بود كه كشیدن آنها را حسین طاهرزاده بهزاد برعهده داشت. به نسبت دیگر نشریات طنز (مانند آذربایجان، گلستان سعادت، كشكول و آینه غیب‌نما)، طنزهاى تصویرى حشرات‌الارض هنرمندانه و تأثیرگذار بودند. اشخاصى كه در دستگاه حاكم هدف این تصاویر بودند، به‌شدت خشمگین می‌شدند و مترصد تنبیه و تلافى بودند (رجوع کنید به طاهرزاده بهزاد، ص ٣٢ـ٣٤؛ پروین، ج ٢، ص ٦٦٨ـ٦٦٩) و شاید از همین‌رو، طاهرزاده طنزهاى تصویری‌اش را امضا نمی‌كرد (رجوع کنید به پروین، ج ٢، ص ٦٦٨). بیشتر مطالب حشرات‌الارض، به‌ویژه مطالب تندتر آن، از زبان «غفار وكیل» (از عقلاى مجانین بازار تبریز)، كه منشى اول اداره نیز معرفى گردیده، نوشته شده است (كسروى، ص ٥٧٣؛ محیط طباطبائى، ص ٢٢١؛ صدرهاشمى، ج ٢، ص ٢١٦). شعار سرلوحه آن در شماره چهارم، كسالت، عداوت، نفاق و بیمارى بود (محیط طباطبائى، همانجا).

مضمون حشرات‌الارض غالباً درباره هماهنگى و همفكرى حكومت و روحانیت و مردم با مشروطه و مخالفت با چیرگى بیگانه است، لذا از بی‌توجهى به مشروطیت و ملیت، از هر سو كه باشد، انتقاد شده است. مثلاً، در انتقاد به انشقاق روحانیت در مشروطه، سوگندشكنانِ روحانى را خائن به اسلام و ایران و نیز روسوفیل (دوستدار روسیه) معرفى كرده تا حدى كه، به طنز، چاپ قرآن بر كاغذ روسى را نتیجه این نگرش و وابستگى دانسته است (رجوع کنید به سال ١، ش ١٠، ربیع‌الآخر ١٣٢٦، ص ٣). در پاره‌اى موارد نیز از ذكر نام روحانیان دخیل در مناسبات اقتصادى فاسد خوددارى و به طنز تصویرى بسنده كرده است.

در مقاله‌اى با عنوان «لعنت» نیز به دشمن دین، مشورت با غیرمتدین، قربانى كردن اسلام به پاى كفار و نفاق میان مسلمانان لعنت فرستاده (رجوع کنید به سال ١، ش ٧، ربیع‌الآخر ١٣٢٦، ص ٣) و در شعرى به زبان تركىِ آذرى، ضمن حمایت از ایران در مقابل تجاوزات عثمانى، خواهان ایرانى قدرتمند شده و ایرانیان را به سبب جهل و نفاق و عقب ماندن از علوم و فنون، مذمت كرده است (رجوع کنید به سال ١، ش ٦، ربیع‌الاول ١٣٢٦، ص ٢).

به گفته كسروى (همانجا)، به علت جنگهاى مستبدان و مشروطه‌خواهان در تبریز، از حشرات‌الارض «بیش از ده و اند شماره بیرون نیامد»، ولى به گفته پروین (ج ٢، ص ٥٤٨) شماره دوازدهم آن در ٨ جمادی‌الاولى ١٣٢٦ منتشر شد و احتمالا شماره ١٣ آن نیز در همان دوره منتشر شده است.

پس از قیام تبریز و فتح تهران، میرزاآقابلورى دوره دیگرى از حشرات‌الارض را منتشر كرد. شماره پانزدهم (٢١ محرّم ١٣٢٩)، پس از پایان یافتن محاصره یازده ماهه تبریز، به همان شكل دوره نخست منتشر شد، ولى حكومت وقت آن را توقیف كرد و دیگر امكان چاپ نیافت (ناهیدى آذر، ص ٥٨؛ صدرهاشمى، ج ٢، ص ٢١٧).

انتشار دو دوره از این روزنامه، پیش از قیام تبریز و پس از آن، نشانه وفادارى آذربایجانیها به فرهنگ سیاسى طنز است (رجوع کنید به كوبیچكوا، ص ٣٢). اهمیت و اثر حشرات‌الارض در تاریخ مطبوعات فكاهى ـ سیاسى، در زمان خویش و پس از آن، زیاد بوده است، اما خود حشرات‌الارض و مشابهان آن، وام‌دار مطبوعات سیاسى فكاهى پیش از خود، به‌ ویژه ملانصرالدین*، و تأثیرات آن بر مطبوعات انقلابى ایران در دوره مشروطه بوده‌اند (رجوع کنید به صالحیار، ص١٤١ـ١٤٢). ادوارد براون (ص٢٤) حشرات‌الارض را یكى از مشهورترین نشریات فكاهى زمان خویش دانسته است. رابینو نیز،به استناد سرمقاله شماره یك حشرات‌الارض، نوشته است كه بسیارى از مردم آذربایجان منتظر انتشار آن‌اند (رجوع کنید به ص ١٢٤ـ ١٢٥).

حشرات‌الارض موردتوجه روزنامه‌نگاران، به ‌ویژه گردانندگان نشریات انقلابى پایتخت، قرار گرفت. مثلاً، صوراسرافیل به ستایش آن پرداخت و گویا نماینده فروش آن در تهران بود (رجوع کنید به سال ١،ش ٣١، جمادی‌الاولى١٣٢٦، ص ١). همچنین گفته شده كه حشرات‌الارض در سه هزار نسخه یا بیش از آن چاپ می‌شده، كه در زمان خود رقم زیادى بوده است (رجوع کنید به پروین، ج ٢، ص ٧٦٣).

حشرات‌الارض و نشریات همانند آن، پس از خلع محمدعلی‌شاه در ١٣٢٧ و استقرار مشروطه، پایه‌گذار نشریات فكاهى ـ سیاسى پیشرفته‌ترى چون ناهید، توفیق، چلنگر و باباشمل شدند (رجوع کنید به صالحیار، ص ١٤٢).

منابع :
(١) ناصرالدین پروین، تاریخ روزنامه‌نگارى ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان، ج ٢، تهران ١٣٧٩ش؛
(٢) یاسنت لویى رابینو، روزنامه‌هاى ایران: از آغاز تا سال ١٣٢٩ه ق/١٢٨٩ه ش، با اضافات و شرح كامل به همراه تصاویر روزنامه‌ها، ترجمه و تدوین جعفر خمامی‌زاده، تهران ١٣٧٢ش؛
(٣) غلامحسین‌صالحیار، چشم‌انداز جهانی ‌و...ویژگی‌هاى ایرانى مطبوعات، (تهران ?١٣٥٥ش)؛
(٤) محمد صدرهاشمى، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان ١٣٦٣ـ ١٣٦٤ش؛
(٥) كریم طاهرزاده بهزاد، قیام آذربایجان در انقلاب مشروطیت ایران، تهران ١٣٣٤ش؛
(٦) احمد كسروى، تاریخ مشروطه ایران، تهران ١٣٨١ش؛
(٧) وراكوبیچكووا، «نگرشی‌بر ادبیات نوین ایران»، در ادبیات نوین ایران: از انقلاب مشروطیت تا انقلاب اسلامى، ترجمه و تدوین یعقوب آژند، تهران: امیركبیر ١٣٦٣ش؛
(٨) محمد محیط‌طباطبائى، تاریخ تحلیلى مطبوعات ایران، تهران ١٣٦٦ش؛
(٩) عبدالحسین ناهیدى آذر، تاریخچه روزنامه‌هاى تبریز در صدر مشروطیت، به انضمام مجموعه روزنامه ناله ملت، تبریز: تلاش (بی‌تا.)؛

(١٠) Edward Granville Browne, The press and poetry of modern Persia, LosAngeles ١٩٨٣.

/ سیدمهرداد ضیایى /

تصاویر این مدخل:
روزنامه حشرات الارض (سال اول ،ش٣،٢ربیع الاول١٣٢٦ ) منبع:موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران ، مرکز اسناد و مدارک