حسین ‌خان سردار ، از امراى دوره فتحعلی‌شاه قاجار. وى فرزند محمدخان قاجار، از طایفه قَوانلو بود. تاریخ تولد او در منابع ذكر نشده، ولى با توجه به زمان مرگش در نود سالگى در ١٢٤٥، حدود ١١٥٥ به‌دنیا آمده است (رجوع کنید به سپهر، ج١، ص٤٣٠؛
بامداد، ج ١، ص ٤٠١). در برخى منابع، از وى با عنوان حسین‌خان قاجار قزوینى یاد شده است (رجوع کنید به خاورى شیرازى، ج ١، ص ٥٧؛
سپهر، ج ١، ص ١٠٢؛
فسائى، ج ١، ص ٦٨٤).

حسین‌خان پیش از به حكومت رسیدن فتحعلی‌شاه قاجار (حك : ١٢١٢ـ١٢٥٠)، در منصب یوزباشى در خدمت وى بود. در ١٢١٢، پس از قتل آقامحمدخان قاجار، فتحعلى شاه به همراه حسین‌خان و ششصد تن از خانها و غلامان، براى به دست گرفتن حكومت، به سوى تهران حركت كرد. در همان سال فتحعلی‌شاه، حسین‌خان را كه در این زمان قوللر آقاسى (رئیس غلامان شاهى) بود، مأمور سركوبى برخى شورشها كرد (رجوع کنید به ساروى، ص ٣٠١؛
خاورى شیرازى، ج ١، ص ٥٧؛
بامداد، ج ١، ص ٤٠٢).

حسین‌خان در ١٢١٥ به فرمان فتحعلی‌شاه در چندین عملیات جنگى در خراسان، از جمله محاصره شهرهاى سبزوار و نیشابور، شركت كرد. در همان سال، حسین‌خان به عباس میرزا ــكه فتحعلی‌شاه او را مأمور لشكركشى و انتظام امور آذربایجان كرده بودــ پیوست. در ١٢١٧، فتحعلی‌شاه، حسین‌خان را به حكومت نیشابور و سردارى ولایات خراسان منصوب كرد (خاورى شیرازى، ج ١، ص ١٤٥، ١٦٥). در ١٢١٨، حسین‌خان به فرمان شاه، قلعه مشهد را گرفت و نادر میرزا، پسر شاهرخ‌شاه افشار، را دستگیر كرد. در همان سال، طبق مأموریتى از سوى شاهزاده محمدولى میرزا، حاكم خراسان، با ایل تَكَه جنگید و آنان را شكست داد (مفتون دنبلى، ص ٩٣ـ٩٤؛
فسائى، ج ١، ص ٦٨٥).

در ١٢٢١، حسین‌خان از خراسان احضار شد و فتحعلی‌شاه وى را سپهسالار و سپس بیگلربیگى ایروان كرد و از آن پس، حسین‌خان به سردار ایروانى معروف شد. شاه به وى مأموریت داد كه براى جنگ با روسیه، به عباس میرزا بپیوندد (خاورى شیرازى، ج ١، ص ٢٤٤، ٢٥٩؛
سپهر، ج ١، ص ١٤٥، ١٤٧). در همان سال، مردم دربند به همراه مصطفی‌خان شیروانى، از امراى قاجار، با روسیه متحد شدند و به فرمان عباس‌میرزا، حسین‌خان سردار با گروهى، مصطفی‌خان شیروانى را دستگیر كرد (سپهر، ج ١، ص ١٤٩ـ١٥٠). فتحعلی‌شاه در ١٢٢٢، حسن‌خان سارى اصلان، برادر حسین‌خان، را با گروهى از لشكریان به كمك حسین‌خان سردار فرستاد (خاورى شیرازى، ج ١، ص ٢٦٣). در ١٢٢٣، گودوویچ، سردار سپاه روس، وارد ایروان شد و حسین‌خان با لشكریان ایروان به مقابله وى شتافت، اما شكست خورد (سپهر، ج ١، ص ١٧١).

در ١٢٢٤ و ١٢٢٥ نیز حسین‌خان در جنگ با سپاهیان روس شركت كرد كه به شكست روسها انجامید (مفتون دنبلى، ص ٢٣٩ـ٢٤١). در حمله روسها به ایروان در ١٢٢٩، حسین‌خان سردار با همراهى اهالى ایروان و عده‌اى از علما روسها را شكست داد (اعتضادالسلطنه، ص ٣٥٤).

در حمله عباس‌میرزا به عثمانى و تصرف شهر بایزید، حسین‌خان سردار نیز همراه وى بود. عباس میرزا او را به مسجدجامع شهر بایزید فرستاد تا به نام فتحعلی‌شاه خطبه خوانده شود. سپس وى را به جنگ سلیم پاشا، فرمانده عثمانى، فرستاد كه این نبرد به نفع سپاهیان قاجار پایان پذیرفت. در ١٢٣٧ نیز، حسین‌خان سردار، به‌همراه عباس‌میرزا، در نبرد تُوپْراق قلعه با عثمانى شركت كرد كه در آن سپاهیان عثمانى شكست خوردند (مفتون دنبلى، ص ٣٤٧ـ٣٤٨، ٣٥٠، ٣٦٠، ٣٦٤؛
سپهر، ج ١، ص ٣٢٥، ٣٢٧ـ٣٢٨، ٣٣٥).

حسین‌خان سردار در شكل گرفتن دوره دوم جنگهاى ایران و روس نیز مؤثر بود. وى براى گریختن از محاسبات دیوانى، اختلاف میان ایران و روس را زمینه‌سازى كرد (رجوع کنید به جهانگیر میرزا، ص ٥ـ٦). او در ١٢٤١، به دستور عباس‌میرزا با سپاهیان روس جنگید، اما در ١٢٤٢، كه پاسكویچ* به ایروان حمله كرد، وى در قلعه ایروان ماند و برادرش، حسن‌خان، با سپاه بزرگى در خارج از قلعه به مقابله با سپاه روس پرداخت (خاورى شیرازى، ج ١، ص ٦١٩، ج ٢، ص ٦٤٤ـ٦٤٥؛
سپهر، ج ١، ص ٣٧٨ـ ٣٧٩؛
نیز رجوع کنید به جنگهاى ایران و روس*).

حسین‌خان تا ١٢٤٣ سردار ایروان بود. در این سال، به علت انصراف شجاع‌السلطنه از حكومت خراسان، میان پسران وى اختلاف افتاد. فتحعلی‌شاه، حسین‌خان را سردار خراسان كرد و او و برادرش، حسن‌خان را مأمور انتظام امور خراسان نمود. او تا ١٢٤٥ سردار خراسان بود و در این سال، به حكومت چهارمحال و بختیارى منصوب شد و در همان سال درگذشت (خاورى شیرازى، ج ٢، ص ٦٩٥، ٧٨٣؛
سپهر، ج ١، ص ٤١٥ـ ٤١٦، ٤٣٠، ٤٥٢).

حسین‌خان سردار از فرماندهان قدرتمند ناحیه مرزى ایروان به شمار می‌آمد. در دوره حكومت وى، جمعیتِ یكجانشین و چادرنشینِ منطقه در كنار یكدیگر، بدون دشمنى و درگیرى، زندگى می‌كردند (فریزر، ص ٢٢٧؛
بورنوتیان، ص ١٧٢).

براساس بخش سیاسى عهدنامه تركمان‌چاى، مادّه دوازدهم، افرادى كه در دو طرف رود ارس املاكى داشتند، سه سال مهلت یافتند تا آزادانه به فروش و معاوضه املاك خود اقدام كنند، ولى دولت روسیه، حسین‌خان سردار و برادرش حسن‌خان را، به‌سبب مقابله با سپاهیان روس، از امتیاز این قانون مستثنا كرد (معاهدات و قراردادهاى تاریخى در دوره قاجاریه، ص ١٣٨).

مسجد و مدرسه سردار و آب‌انبار سردار بزرگ در قزوین از بناهاى برجاى مانده از حسین‌خان سردار و برادرش حسن‌خان است (بناهاى تاریخى قزوین، ص ٣٠، ٤٤).

منابع :
(١) علیقلی‌بن فتحعلى اعتضادالسلطنه، اكسیرالتواریخ: تاریخ قاجاریه از آغاز تا سال ١٢٥٩ق، چاپ جمشید كیان‌فر، تهران ١٣٧٠ش؛
(٢) مهدى بامداد، شرح‌حال رجال ایران در قرن ١٢ و ١٣ و ١٤ هجرى، تهران ١٣٥٧ش؛
(٣) بناهاى تاریخى قزوین، (قزوین): اداره ارشاد اسلامى قزوین، ١٣٦٢ش؛
(٤) جهانگیر میرزا، تاریخ نو: شامل حوادث دوره قاجاریه از سال ١٢٤٠ تا ١٢٦٧قمرى، چاپ عباس اقبال آشتیانى، تهران ١٣٢٧ش؛
(٥) فضل‌اللّه‌بن عبدالنبى خاورى شیرازى، تاریخ ذوالقرنین، چاپ ناصر افشارفر، تهران ١٣٨٠ش؛
(٦) محمد فتح‌اللّه‌بن محمدتقى ساروى، تاریخ محمدى (احسن‌التواریخ)، چاپ غلامرضا طباطبائی‌مجد، تهران ١٣٧١ش؛
(٧) محمدتقی‌بن محمدعلى سپهر، ناسخ التواریخ: تاریخ قاجاریه، چاپ جمشید كیان‌فر، تهران ١٣٧٧ش؛
(٨) حسن‌بن حسن فسائى ، فارسنامه ناصرى، چاپ منصور رستگار فسائى، تهران ١٣٦٧ش؛
(٩) معاهدات و قراردادهاى تاریخى در دوره قاجاریه، چاپ غلامرضا طباطبائی‌مجد، تهران: بنیاد موقوفات دكتر محمود افشار، تهران ١٣٧٣ش؛
(١٠) عبدالرزاق‌بن نجفقلى مفتون دنبلى، مآثر سلطانیه: تاریخ جنگهاى ایران و روس، تبریز ١٢٠٦ش، چاپ افست تهران ١٣٥١ش؛

(١١) George Bournoutian, "Husayn Quli Khan Qazvini, sardar of Erevan: a portrait of a Qajar administrator", Iranian studies, IX, No. ٢-٣ (spring-summer ١٩٧٦);
(١٢) Jams B. Fraser, Narrative of journey into Khorasan in the years ١٨٢١ and ١٨٢٢, Oxford ١٩٨٤.

/ مریم ارجح /