حسین‌ جاهد (یالچین) ، نویسنده، مترجم، روزنامه‌نگار و سیاستمدار ترك در قرن چهاردهم. او در ١٢٩١ (قدرت، ج ١، ص ٢٤٢؛ آق‌یوز، ص ١٢٠) یا ١٢٩٢ (ارجیلاسون، ج ١، ص ٣١٤؛ ایشیق، ذیل "Yalcin, Huseyin Cahit") در خانواده‌اى استانبولى در بالیكَسیر به دنیا آمد (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل «حسین جاهد»). حسین‌سُعاد یالچین، شاعر و نمایشنامه‌نویس ترك، برادر بزرگش بود (رجوع کنید به >دایرةالمعارف زبان و ادبیات تركى<، ذیل"Yalcin, Huseyin Suat"). حسین‌جاهد تحصیلات ابتدایى را در سرز/ سیروز و تحصیلات متوسطه و عالى را در استانبول گذراند. در ١٣١٤ از «مُلكیه مكتبى» (مدرسه عالى مخصوص تربیت كارمند دولت) فارغ‌التحصیل و در وزارت معارف استخدام شد و تا ١٣٢٦ به عنوان معلم و معاون مدیر و مدیر مدارس اِعدادى (متوسطه) به كار پرداخت (همان، ذیل "Yalcin, Huseyin Cahit"؛ بانارلى، ج ٢، ص ١٠٥٦).

حسین‌جاهد نویسندگى را از زمان تحصیل در مدرسه متوسطه آغاز كرد. وى مطالبى را از مجلات فنى ترجمه و در مجلات هفتگى چاپ می‌كرد و با دوستش، احمد شُعَیب، كه از منتقدان ادبى وابسته به جنبش ادبى ثروتِ فنون* بود، رمان جنایى ترجمه می‌كرد. این دو اداره مجله مكتب را نیز برعهده داشتند. نویسندگان و شاعرانى چون حسین‌سعاد یالچین، جناب شهاب‌الدین* و محمد رئوف*، كه بعدآ به گروه ثروتِ فنون پیوستند، با این مجله همكارى داشتند (قدرت، همانجا). پیوستن حسین‌جاهد به جمع نویسندگان مجله ثروت فنون نقطه عطفى در زندگى ادبى وى به شمار می‌رود. نخستین اثر حسین جاهد در ثروت فنون، چاپ داستان كوتاهى در شعبان ١٣١٤ بود (>دایرةالمعارف زبان و ادبیات تركى<، همانجا). خیال ایچینده (در وادى خیال)، دومین و آخرین رمانش، نیز به صورت پاورقى در این مجله منتشر شد. وى در آن مجله، بیشتر به عنوان مترجم آثار پارناسیها و سمبولیستهاى فرانسه و منتقد ادبى و هنرى، و به‌ویژه مدافع پرشور جریان ادبى ثروت فنون و ادبیات جدید، فعالیت می‌كرد (ارجیلاسون، ج ١، ص ٣١٦؛ اولكن، ص ١٣٦؛ آق‌یوز، ص ١٢٥؛ قراعلی‌اوغلو، ج ٢، ص ٥٤٩ـ٥٥٠).

حسین‌جاهد مدتى پس از پیوستن به گروه ثروت فنون، فعال‌ترین عضو آن شد و پس از كناره‌گیرى توفیق فكرت*، سردبیرى مجله را برعهده گرفت، اما چند ماه بعد، به سبب چاپ مقاله «ادبیات و حقوق» ــكه در آن از اعدام پادشاه فرانسه، درپى انقلاب فرانسه، سخن رفته و خود وى آن را از زبان فرانسه ترجمه كرده بودــ مجله توقیف و گروه ثروت فنون پراكنده شد (ارجیلاسون، ج ١، ص ٣١٤؛ آق‌یوز، ص ٩٢، ١٢٠؛ قدرت، همانجا؛ موتلوآى، ١٩٨٨،ص١٩٥ـ١٩٦).

حسین‌جاهد در همین دوره، افزون بر فعالیت همه جانبه در ثروت فنون، با روزنامه‌هاى دیگرى چون طریق و صباح نیز همكارى می‌كرد و در آنها مقالاتى در دفاع از ادبیات جدیدِ تركى به چاپ می‌رساند (قدرت، همانجا). او نیز مانند دیگر اعضاى گروهِ از هم پاشیده ثروت فنون، پس از كودتاى ١٣١٩ اثرى منتشر نكرد و براى آغاز دوره دوم نویسندگی‌اش، ناگزیر تا اعلام حُریت و استقرار دوباره مشروطیت صبر نمود (آق‌یوز، ص ١٢٠؛ ایشیق، همانجا).

با آغاز دوره مشروطیت دوم (١٣٢٦) ــ برخلاف گذشته كه حكومت استبدادى هیچ‌گونه فعالیت سیاسى را جایز نمی‌دانست و ضمنآ ادبیات ثروت فنونى نیز ادبیاتى سیاست‌گریز بودــ حسین جاهد به عرصه سیاست پاى نهاد و روزنامه طنین را، با همكارى توفیق فكرت و حسین‌كاظم قدرى*، یك هفته پس از اعلام حریت (٢٣ جمادی‌الآخره ١٣٢٦) منتشر كرد (رئیس‌نیا، ج ٣، ص ٢٥١؛ آقشین، ص ٧٧).

در آغاز، توفیق فكرت مدیرمسئول بود، حسین‌كاظم مدیر و حسین‌جاهد سردبیر. اداره روزنامه عمدتاً برعهده حسین‌جاهد بود و او پس از كنار رفتن توفیق فكرت و حسین كاظم نیز روزنامه را، با همكارى یك سردبیر و چند نویسنده، انتشار می‌داد. طنین یكى از پر فروش‌ترین روزنامه‌هاى آن دوره و مروّج افكار جمعیت اتحاد و ترقى عثمانى بود و حسین‌جاهد در سرمقاله‌هاى آن، با تشریح سیاستهاى جمعیت، به دفاع از آن می‌پرداخت (تونایا، ج ١، ص ٣٣؛ شاپولیو، ص ٢٤٢؛ قانسو، ص ١٦٥ـ١٦٦). او با مقالات سیاسى خود در طنین، خلاق‌ترین و اثرگذارترین روزنامه‌نگار تركیه شناخته شد كه در روان‌نویسى نیز درصدر قرار داشت. این مقالات سیاسى، گاه موقعیتهاى درخشانى براى او فراهم می‌آورد و گاه زندگی‌اش را دستخوش تشنج و حتى خطر می‌كرد (بانارلى، ج ٢، ص ١٠٥٧).

حسین‌جاهد هم‌زمان با انتشار طنین، به جمعیت اتحاد و ترقى پیوست و به نمایندگى جمعیت مذكور، در سه دوره نخست مجلس مبعوثان انتخاب شد. وى به معاونت ریاست مجلس (١٣٣٢ـ١٣٣٤) و ریاست مجلس (١٣٣٤ـ١٣٣٦) نیز رسید. در زمان جنگ جهانى اول، رئیس كمیسیون منع احتكار، و در اداره «دیون عمومیه» (سازمانى براى حفظ حقوق دولتهاى وام‌دهنده به دولت عثمانى) نماینده عثمانى بود (احمد، ص ١٦٧؛ قراعلى اوغلو، ج ٢، ص ٧٥٤؛ تونایا، ج ٣، ص ٤٥٢؛ قدرت، ج ١، ص ٢٤٣). همچنین از اعضاى تُرك دَرْنَگى (انجمن ترك) و از بنیان‌گذاران «جمعیت مطبوعات عثمانیه» بود (رجوع کنید به تونایا، ج ١، ص ٤١٥، ٤٨٢ـ٤٨٩؛ >دایرةالمعارف زبان و ادبیات تركى<، ذیل "Turk Dernegi").

مخالفان حاكمیت اتحاد و ترقى از هر فرصتى براى صدمه‌زدن به حسین‌جاهد و حتى از بین بردن او استفاده می‌كردند، چنان‌كه در واقعه ٣١ مارت ١٣٢٥/ ١٣ آوریل ١٩٠٩/ ٢٢ ربیع‌الاول ١٣٢٧ (رجوع کنید به آقشین، ص ١٢٥ به بعد)، شورشیان چاپخانه طنین را ویران كردند و فردى را، به گمان اینكه حسین‌جاهد است، در مقابل مجلس مبعوثان به قتل رساندند (شاپولیو، ص ٢٢٤؛ كارال، ج ٩، ص ٩٠ـ٩١).

در دوره سقوط موقت اتحاد و ترقى در ١٣٣٠ و به هنگام برگزارى كنگره پنجم آن حزب، تحت فشار فزاینده دولت احمد مختار پاشا، شمارى از فعالان حزب، از جمله طلعت پاشا، محمد جاوید* و حسین‌جاهد، زندانى شدند و در همان دوره، طنین و روزنامه‌هاى جانشین آن، مانند جنین، سنین و حق، یكى پس از دیگرى توقیف گردیدند (تونایا، ج ٣، ص ٢٣٢ـ٢٣٤؛ احمد، ص ١١١). با تشدید فشار و دستگیریها و تبعیدها در دوره دولت كامل پاشا (ذیقعده ١٣٣٠ ـ صفر ١٣٣١)، حسین‌جاهد نیز، مانند برخى از سران اتحاد و ترقى، از كشور گریخت (رجوع کنید به آقشین، ص ٢٢٠).

پس از شكست عثمانى در جنگ جهانى اول و در دوره آتش‌بس، حسین‌جاهد هم از جمله اتحادیونى بود كه دولت انگلیس آنها را در ١٣٣٧/ ١٩١٩ به جزیره مالت تبعید كرد (رجوع کنید به تونایا، ج ٢، ص ٤٦ـ٥١). وى در این مدت ــ كه حدود دو سال و نیم طول كشیدــ زبانهاى ایتالیایى و انگلیسى را فراگرفت و بسیارى از آثار علمى را به تركى ترجمه كرد (آق‌یوز، ص ١٢٠؛ ارجیلاسون، ج ١، ص ٣١٥؛ اولكن، ص ١٣٧). او پس از پایان

دوره تبعید، از آبان ١٣٠١/ اكتبر ١٩٢٢ انتشار طنین را از سرگرفت (آق‌یوز؛ ارجیلاسون، همانجاها). طنین كه در دوره اعلام جمهورى منتشر می‌شد، مانند بیشتر مطبوعات استانبول به حكومت جدید، كه آنكارا را به پایتختى برگزیده بود، موضع انتقادى داشت (تونایا، ج ٣، ص ٥٩١). مدتى بعد، در جریان قیام شیخ سعید*، بار دیگر فشار بر مطبوعات شدت یافت. حسین‌جاهد نیز ــ به سبب استفاده از واژه باسقین (حمله) در گزارش بازرسى دفتر مركزى حزب جمهورى ترقی‌پرور ــ به چورُم* تبعید شد و طنین هم توقیف گردید، اما پس از حدود یك سال و نیم، تبرئه شد و به استانبول بازگشت (اراوغلو، ص ١٩٨؛ ایشیق، همانجا). وى در آنجا از سیاست كناره گرفت و در بانك صنایع و معادن به كار مشغول شد (>دایرةالمعارف جمهوریت <، ج ٢، ص ٣١٦).

مدتى بعد، حسین جاهد به علت اظهارنظرى مغایر با سیاست رسمى دولت در مورد تغییر زبان و الفباى تركى ــ كه سیاست مبتنى بود بر تصفیه سریع زبان تركى از لغات و عبارات و دستور زبان عربى و فارسى و جایگزین كردن آنها با واژه‌هاى تركی‌الاصل (رجوع کنید به اراوغلو، ص ١٩٤ـ١٩٦؛ زورخر، ص ١٩٧ـ ١٩٩) ــ و جانب‌دارى از جریان تحول تدریجى زبان، در ١٣١١ش/ ١٩٣٢ (رجوع کنید به >دایرةالمعارف زبان و ادبیات تركى <، ذیل "Dil. dil kurultayi") مغضوب شد و از بانك اخراج گردید (موتلوآى، ١٩٧٣، ص ٣٣٥؛ قراعلى اوغلو، ج ٢، ص ٧٥٥؛ ایشیق، همانجا). وى از دهمین سالگرد بنیان‌گذارى جمهورى در تركیه شروع به انتشار مجله هفتگى فكر حركتلرى (جنبشهاى فكرى) كرد. اگرچه نویسندگان دیگرى نیز با این مجله همكارى می‌كردند، بخش اعظم مطالب آن، از مقاله و معرفى و نقد كتاب و ترجمه، به قلم حسین‌جاهد بود (توپراق، ص ٣٨ـ٤١؛ قراعلى اوغلو، ج ٢، ص ٧٥٦). هم‌زمان با انتشار این مجله، وى با مجله یدی‌گون (هفت روز) هم همكارى می‌كرد و مصاحبه‌ها و خاطرات و سفرنامه‌هایش در آن منتشر می‌شد (قدرت، ج ١، ص ٢٤٣).

حسین‌جاهد پس از درگذشت آتاتورك در ١٣١٧ش/١٩٣٨، بار دیگر فعالانه به صحنه سیاست برگشت و در نتیجه تطبیق سیاست آشتی‌جویانه عصمت اینونو (دومین رئیس‌جمهورى تركیه) با مخالفان، در انتخابات میان‌دوره‌اى دى ١٣١٧/ دسامبر ١٩٣٨ به نمایندگى مجلس برگزیده شد و تا ١٣٣٣ش/ ١٩٥٤ نماینده بود (د. اسلام، همانجا؛ >دایرةالمعارف جمهوریت <، ج ١، ص ٣٢٢، ج ٢، ص ٣١٦). همچنین در این دوره، بار دیگر طنین را از ١٣٢٢ تا ١٣٢٦ش/ ١٩٤٣ـ١٩٤٧ انتشار داد. در فاصله سالهاى ١٣٢٧ تا ١٣٣٦ش/ ١٩٤٨ـ١٩٥٤ نیز سردبیرى روزنامه اولوس، ترجمان حزب جمهوری‌خواه خلق*، را برعهده داشت و از موضع حزب مذكور، از سیاستهاى حزب دموكرات* انتقاد می‌كرد (قدرت، همانجا). حملات حسین جاهد به حزب حاكم، سبب توقیف روزنامه او شد و هم‌زمان در ١٣٣١ش/١٩٥٢، مصونیت سیاسى وى لغو گردید و سرانجام، با آنكه وى در آستانه هشتاد سالگى بود، در پاییز ١٣٣٣ش/ ١٩٥٤ به ٢٦ ماه زندان محكوم شد كه اعتراضات شدیدى را به دنبال داشت و جلال بایار، رئیس‌جمهورى وقت، او را پس از آنكه فقط سه و نیم ماه از محكومیت خود را گذرانده بود، عفو كرد (>دایرةالمعارف جمهوریت <، ج ٢، ص ٢٥٣، ٣١٦). پس از آزادى از زندان، حسین‌جاهد همچنان تا زمان مرگش در ٢٧ شهریور ١٣٣٦/ ١٧ سپتامبر ١٩٥٧، به مبارزه با حزب دموكرات ادامه داد (آق‌یوز، ص ١٢٠؛ قدرت، همانجا).

حسین‌جاهد از ساده‌نویسان نسل خود بود (رئیس‌نیا، ج ٣، ص ٢٨٥). وى در اوایل نویسندگی‌اش دو رمان منتشر كرد. او مجموعه‌اى از قصه‌ها و اشعار منثور و تمثیلات‌ادبى كوتاه خود را، كه ابتدا در ثروت فنون چاپ كرده‌بود، با نام حیات مخیل در ١٣١٧ به‌صورت كتاب انتشار داد. حیات مخیل انعكاس احساسات و آرزوهاى شمارى از روشنفكران ثروت فنونى، از جمله حسین جاهد و توفیق‌فكرت،است‌كه تحت‌تأثیرگروهی‌از سوسیالیستهاى تخیلى غربى آرزوى مهاجرت به زلاندنو و پی‌افكندن نوعى زندگى اشتراكى آرمانى را در سر می‌پروراندند (رجوع کنید به قدرت، ج ١، ص ٢٥٠ـ٢٥٤؛ بانارلى، ج ٢، ص ١٠٥٧؛ شاپولیو، ص ٢٢٥؛ براى معرفى مجموعه رجوع کنید به موتلوآى، ١٩٨٨، ص ١٩٦ـ ١٩٧).

منابع :
(١) رحیم رئیس‌نیا، ایران و عثمانى در آستانه قرن بیستم، تبریز ١٣٧٤ش؛

(٢) Feroz Ahmad, The Young Turks, Oxford ١٩٦٩;
(٣) Sina Aksin, Jon Turkler ve Ittihat ve Terakki, Istanbul ١٩٨٧;
(٤) Kenan Akyuz, Modern Turk edebiyatinin ana cizgileri, Ankara ١٩٩٥;
(٥) Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ١٩٧١-١٩٧٩;
(٦) Cumhuriyet ansiklopedisi: ١٩٢٣-٢٠٠٠, ed. Hasan Ersel etal., Istanbul: Yapi Kredi Yayinlari, ٢٠٠٣;
(٧) EI٢, s.v. "Husayn Djahid" (by Fahir Iz);
(٨) Bilge Ercilasun, Yeni Turk edebiyati uzerine incelemeler, Ankara ١٩٩٧;
(٩) Hamze Eroglu, Turk devrim tarihi, Ankara ١٩٧٧;
(١٠) Ihsan Isik, Turkiye yazarlar ansiklopedisi, Ankara ٢٠٠٤;
(١١) Aykut Kansu, ١٩٠٨ devrimi: The revolution of ١٩٠٨ in Turkey, tr. Ayda Erbal, Istanbul ٢٠٠٢;
(١٢) Seyit Kemal Karaalioglu, Turk edebiyati tarihi, vol.٢, Istanbul ١٩٨٢;
(١٣) Enver Ziya Karal, Osmanli tarihi, vol.٩, Ankara ١٩٩٩;
(١٤) Cevdet Kudret, Edebiyatimizda hikaye ve roman: tanzimattan mesrutiyete kadar, vol.١, Istanbul ١٩٧٧;
(١٥) Rauf Mutluay, Tanzimat ve Servetifunun edebiyati, Istanbul ١٩٨٨;
(١٦) idem, ١٠٠ soruda cagdas Turk edebiyati, Istanbul ١٩٧٣;
(١٧) Enver Behnan Sapolyo, Turk gazeteciligi tarihi: her yonile basin, Ankara ١٩٧٦;
(١٨) Zafer Toprak, "Fikir dergiciliginin yuz yili", in Turkiye'de dergiler - ansiklopediler: ١٨٤٩-١٩٨٤, Istanbul ١٩٨٤;
(١٩) Tarik Zafer Tunaya, Turkiye'de siyasal partiler, Istanbul, vol. ١, ١٩٨٨, vol.٢, ٢٠٠٣, vol.٣, ١٩٨٩;
(٢٠) Turk dili ve edebiyati ansiklopedisi, Istanbul: Dergah yayinlari, ١٩٧٦-١٩٩٨, s.vv. "Dil. dil kurultayi" (by Rekin Ertem), "Yalcin, Huseyin Cahit" (by Omer Faruk Huyuguzel), "Yalcin, Huseyin Suat" (by Celal Sahir), "Turk Dernegi";
(٢١) Hilmi Ziya Ulken, Turkiye'de cagdas dusunce tarihi, Istanbul ١٩٦٦;
(٢٢) Erik Jan Zurcher, Turkey: a modern history, London ١٩٩٨.

/ رحیم رئیس‌نیا /

تصاویر این مدخل:
حسین جاهد منبع: www.abdulhamid.org ١٢.jan.٢٠٠٩