حسین‌بن سعید اهوازى ، فقیه و محدّث امامى نیمه اول قرن سوم كه همراه با برادرش حسن، آثار فقهى و حدیثى مهمى تألیف كرد. این دو برادر در كوفه به دنیا آمدند، ولى سال تولد آنان مشخص نیست. درباره پدرشان سعید، در منابع فقط به این نكته اشاره شده كه لقب او دَنْدان بوده (رجوع کنید به كشى، ص ٥٥١؛
علامه حلّى، ص ٩٩) و ابن‌داوود حلّى (ص ٥٥٣) نام وى را در شمار راویان مجهول آورده است. بنابر منابع، این دو برادر و نیاكانشان از آزادشدگان (موالى) امام سجاد علیه‌السلام بودند (رجوع کنید به كشى، همانجا؛
طوسى، ١٤٢٠، ص ١٣٦، ١٤٩). دو دایى آنها، علی‌بن یحیى و جعفربن یحیى، كه به‌ترتیب از یاران امام رضا و امام جواد علیهماالسلام بودند، در منابع رجالى، ثقه معرفى شده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به طوسى، ١٤١٥، ص٣٦٠، ٣٧٤؛
نجاشى، ص ٥٨).

حسین‌بن سعید از اصحاب امام رضا و امام جواد و امام هادى علیهم‌السلام به‌شمار می‌رود (رجوع کنید به برقى، ص ٥٤، ٥٦؛
طوسى، ١٤١٥، ص ٣٥٥، ٣٧٤، ٣٨٥). او از این امامان بدون واسطه حدیث نقل كرده و به واسطه مشایخى چون ابن‌ابی‌عُمَیر، علی‌بن نُعمان، حسن‌بن محبوب و محمدبن سَنان از امامان پیشین هم روایت كرده است (رجوع کنید به حسین‌بن سعید اهوازى، ١٣٩٩، ص١٩، ٢٣، ٢٦، ٢٩، ٩٧ـ٩٩؛
طوسى، ١٤٢٠، ص١٦٢؛
تفرشى، ج ٢، ص ٩٢). به نوشته نجاشى (ص ٣١١)، نقلِ بی‌واسطه حسین‌بن سعید از فَضّالةبن ایوب (زنده در ١٨٣؛
قس شوشترى، ج ٣، ص ٤٥٩) و زُرعةبن محمد حَضْرَمى (زنده تا ١٨٣)، كه در پاره‌اى منابع به آن اشاره شده است، ممكن نیست و او، به‌واسطه برادرش حسن، از آنان روایت كرده است. احتمالاً در نسخ قدیمى نام حسین، به اشتباه، به جاى حسن ضبط شده است (رجوع کنید به مامقانى، ج ٢٢، ص ١٠٣ و پانویس).

حسین‌بن سعید و برادرش حسن از كوفه به اهواز رفتند. پس از مدتى، حسین به قم مهاجرت كرد و در آنجا سكنا گزید. میزبان او در قم حسن‌بن ابان قمى بود. حسین‌بن سعید در قم درگذشت. سال درگذشت او دانسته نیست، ولى گفته‌اند كه تا ٢٥٤ زنده بوده است (رجوع کنید به ابن‌ندیم، ص٢٧٧؛
نجاشى، ص ٥٩ ـ٦٠؛
طوسى، ١٤٢٠، ص ١٤٩؛
موسوعة طبقات الفقهاء، ج ٣، ص٢٢٠). از جمله شاگردان و راویان حدیث از او، احمدبن محمدبن عیسى (متوفى ٢٨٠)، احمدبن ادریس (متوفى ٣٠٦)، احمدبن محمد برقى (متوفى ٢٨٠)، و احمدبن محمد دینورى (متوفى ٢٨٢) بودند (رجوع کنید به نجاشى، همانجا؛
طوسى، ١٤٢٠، ص ٢٢، ١٦٢، ١٩٥، ٤٨١؛
تفرشى، ج ٢، ص ٩١ـ٩٢). حسین‌بن سعید پیش از مرگش كتابهاى خود را به فرزند میزبان خود در قم، حسین‌بن حسن‌بن ابان، داد و ازاین‌رو، ابن‌ابان همه كتابهاى حسین‌بن سعید را روایت كرده است (طوسى، ١٤١٥، ص ٤٢٤؛
همو، ١٤٠١، ج١٠، مشیخه، ص ٦٦).

رجالیانى چون برقى (ص ٥٤، ٥٦) و طوسى (١٤١٥، ص ٣٥٥)، حسین‌بن سعید را فردى موثق دانسته‌اند. وجود نام وى در اسنادِ بیش از پنج‌هزار حدیث موجود شیعه، نشان‌دهنده رتبه والاى او در فقه و حدیث است (رجوع کنید به خویى، ج ٥، ص ٢٤٥ـ٢٦٥). فقها و سیره‌نگاران نیز مقام او را ستوده‌اند. مثلاً محقق حلّى (ج ١، ص ٣٣) او را از فقهاى معتبر شمرده و ابن‌ندیم (همانجا) وى و برادرش حسن را آگاه‌ترین افراد عصر خود به فقه و آثار شیعه دانسته است.

حسن‌بن سعید، كنیه‌اش ابومحمد، از اصحاب امام رضا و امام جواد علیهماالسلام بود و در اهواز می‌زیست. وى، مانند برادرش، به كوفى و اهوازى شهرت داشت، ولى دانسته نیست كه به قم مهاجرت كرده باشد (رجوع کنید به طوسى، ١٤١٥، ص ٣٧٤؛
علامه حلّى، ص ٩٩). حسن‌بن سعید ــكه به قرینه تقدم طبقه روایى او بر حسین، احتمالاً برادر بزرگ‌ترِ وى بوده ــ از كسانى چون صفوان‌بن یحیى (متوفى ٢١٠)، ابراهیم‌بن محمد خزّار، زُرعةبن محمد حَضرمى و عبداللّه‌بن مغیره (زنده تا ١٨٣) حدیث نقل كرده است و برخى مانند احمدبن محمدبن عیسى (متوفى ٢٨٠)، بكربن صالح و برادرش حسین‌بن سعید از او حدیث روایت كرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌داوود حلّى، ص ١٠٨؛
خویى، ج ٤، ص ٣٤٥، ٣٤٨).

نام حسن‌بن سعید در اسناد احادیث شیعه، ٨٦ بار آمده است و علماى رجال او را توثیق كرده‌اند (رجوع کنید به خویى، ج ٥، ص٢٤٦). مشهور است كه حسن‌بن سعید كسانى چون اسحاق‌بن ابراهیم حُضینى، عبداللّه‌بن محمد حضینى و علی‌بن مهزیار را نزد امام رضا علیه‌السلام برد و به‌واسطه او، آنان به مذهب شیعه گرویدند. این ماجرا در منابع گوناگون با اندكى تفاوت نقل شده است (براى نمونه رجوع کنید به برقى، ص ٥٦؛
كشى، ص ٥٥١ـ٥٥٢؛
طوسى، ١٤١٥، ص ٣٥٤؛
علامه حلّى، همانجا). در منابع از سال فوت حسن‌بن سعید ذكرى به میان نیامده، ولى گفته‌اند كه وى تا سال ٢٢٠ زنده بوده است (رجوع کنید به موسوعة طبقات الفقهاء، ج ٣، ص ١٨٦). برخى تألیف پنجاه كتاب را به‌او نسبت داده‌اند (رجوع کنید به كشى، ص ٥٥١؛
علامه حلّى، همانجا).

احمد، فرزند حسین‌بن سعید، ملقب به دَنْدان و كنیه‌اش ابوجعفر، نیز از راویان حدیث بود. وى، كه همراه پدرش به قم مهاجرت كرده بود، از بیشتر استادان پدرش حدیث نقل كرده است. او در قم درگذشت و همانجا دفن شد. كتاب‌الاحتجاج، كتاب‌الانبیاء و كتاب المثالِب از آثار اوست (رجوع کنید به طوسى، ١٤٢٠، ص ٥٥ـ٥٦؛
نجاشى، ص ٧٧ـ٧٨). محدّثانِ قم وى را به سبب آنكه از غالیان بود، ضعیف شمرده و احادیث او را درخور اعتماد ندانسته‌اند؛
اما ابن‌غضائرى (ص٤٠ـ٤١)، ضمن نقل نظر محدّثان قم، احادیث او را «سالم» تلقى كرده و از این‌رو، برخى عالمان رجال درباره او و روایاتش درنگ كرده‌اند؛
همچنان‌كه شوشترى (ج ١، ص ٤٣٧) به استناد شهادت ابن‌غضائرى قائل به پذیرش روایات شده است (طوسى، ١٤٢٠؛
نجاشى، همانجاها؛
ابن‌داوود حلّى، ص ٥٣٨؛
علامه حلّى، ص ٣٢٠؛
خویى، ج ٢، ص ٩٥).

مشهور است كه حسین‌بن سعید با برادرش حسن، سى كتاب تألیف كرده است (رجوع کنید به نجاشى، ص ٥٨؛
قس شوشترى، ج ٣، ص ٤٥٩). طوسى در الفهرست (ص ١٤٩ـ١٥٠)، حسین را مؤلف سى كتاب دانسته، ولى هنگام معرفى آنها، با افزودن كتاب البشارات، كه نام آن در منابع دیگر دیده نمی‌شود، شمار كتابها را به ٣١ عنوان رسانده است. نجاشى (همانجا) نام كتابهاى حسین‌بن سعید را چنین ذكر كرده است: الوضوء، الصلوة، الزكاة، الصوم، الحج، النكاح، الطلاق، العِتْق و التدبیر و المكاتبة، الاَیمان و النذور، التجارات و الاجارات، الخمس، الشهادات، الصید و الذبائح، المكاسب، الاشربة، الزیارات، التقیه، الرَّدُ علی‌الغُلاة، المناقب، المثالب، الزهد، المروّة، حقوق المؤمنین و فضلهم، تفسیرالقرآن، الوصایا، الفرائض، الحدود، الدیات، الملاحم، الدعاء. در فهرستهاى متأخر، نام برخى كتابها با اندكى تفاوت آمده است (رجوع کنید به ابن‌شهر آشوب، ص٤٠؛
خویى، ج ٥، ص ٢٤٤؛
كولبرگ، ص ١٥٠).

نكته مهم درباره نام و تعداد كتابهاى حسین‌بن سعید آن است كه نجاشى و شیخ طوسى در شرح حال برخى فقها و محدّثان، آنان را مانند حسین‌بن سعید، داراى سى كتاب یا بیشتر دانسته‌اند، از جمله صفوان‌بن یحیى، محمدبن سَنان، موسی‌بن قاسم بَجَلى (زنده تا ٢٢٠)، علی‌بن مهزیار اهوازى (متوفى ح ٢٥٤)، محمدبن اَوْرَمه قمى (زنده تا ٢٥٤)، محمدبن حسن صفّار (متوفى ٢٩٠)، محمدبن على صیرفى كوفى و یونس‌بن عبدالرحمان (متوفى ٢٠٨؛
رجوع کنید به نجاشى، ص ٢٥٣، ٢٦٢؛
طوسى، ١٤٢٠، ص٢٤٢،٢٦٥، ٤٠٦ـ ٤٠٨،٤١٢،٤٥٣،٥١١). بدین‌ترتیب نام و تعداد كتابهاى سی‌گانه حسین‌بن سعید در فقه و حدیث شیعه نمادى براى یك دوره كامل موضوعات فقهى بوده است و از این‌رو گاه مجموعه آثار فقهىِ برخى فقها ــكه از لحاظ اعتبار یا تعداد یا نام با كتابهاى سی‌گانه مزبور مشابهت داشته‌اندــ «كتاب كامل» یا «كتاب مكمَّل» خوانده شده‌اند (رجوع کنید به نجاشى، ص ٢٦٢؛
آقابزرگ طهرانى، ج ١٦، ص ٢٩٩، ج ١٧، ص ٢٥١).

بیشتر كتابهاى حسین‌بن سعید درون‌مایه فقهى دارند، ولى در میان آنها دو اثر اخلاقى، كه اینك در دسترس‌اند، یعنى كتاب المؤمن و كتاب‌الزهد، و اثرى كلامى با نام الرّدُ عَلَى اَلغُلاة (الغالیة) و نیز كتاب‌التفسیر به‌چشم می‌خورد. احادیث كتاب‌الزهد غالبآ با عبارت «حدثنا حسین‌بن سعید» آغاز می‌شود كه دالّ بر این است كه راوى كتاب، از فرزندان یا شاگردان حسین‌بن سعید، مانند علی‌بن حاتِم، بوده است (رجوع کنید به حسین‌بن سعید اهوازى، ١٣٩٩، مقدمه عرفانیان، ص ف، نیز براى نمونه رجوع کنید به همان، ص ١٢). برخى از عناوین فصول این كتاب، كه از نوع اندرزنامه است، عبارت‌اند از: فضیلت سكوت و ترك دنیا، حسن خلق، مدارا و غضب، نیكى به پدر و مادر و اعضاى خانواده، نحوه رفتار با بردگان (زیردستان)، حقیقت دنیا و طالبان آن، تواضع و تكبر، توبه و استغفار، گریه كردن از ترس خدا و اوصاف بهشت و جهنم (رجوع کنید به همان، ص١١٠ـ١١٧). كتاب‌الزهد را علی‌بن حاتِم قزوینى تلخیص كرده است (آقابزرگ طهرانى، ج ١٢، ص ٦٤، ج٢٠، ص ٢٠٤).

مضمون كتاب‌المؤمن بیشتر شوق‌مدارانه است و به منظور تقویت ایمان فردى و تحكیم روابط اجتماعى مؤمنان و تشریح وظایف آنان نسبت به یكدیگر نوشته شده است. احادیث این كتاب و دیگر كتابهاى حسین‌بن سعید به طور پراكنده در ابواب گوناگون كتابهایى مانند المحاسن برقى، الخصال، ثواب الاعمال و معانی‌الاخبار ابن‌بابویه و دیگر منابع حدیثى (رجوع کنید به حسین‌بن سعید اهوازى، ١٤١٢، مقدمه صدرالافاضل، ص ١١ـ١٢) و نیز منابع فقهى ـ حدیثى آمده است. كتابهاى حسین‌بن سعید از جمله مآخذ معتبر ابن‌بابویه در تألیف كتاب من لایحْضُرُه الفقیه (ج ١، ص ٣ـ٤) بوده است.

علاوه بر كتابهاى مذكور، اثرى با نام كتاب البهار به حسین‌بن سعید نسبت داده شده كه نسخه‌ای‌قدیمى از آن نزد رضی‌الدین علی‌بن طاوس بوده و او در كتاب خود، الیقین، از آن نقل‌قول كرده است (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ج ٣، ص ١٥٧؛
كولبرگ، ص ١٣٣ـ١٣٤). همچنین بر پایه پژوهشى جدید، كتابى كه با نام النوادر چاپ شده و اثرِ احمدبن محمدبن عیسى قلمداد گردیده، در واقع گزیده و تلفیقى از كتابهاى سی‌گانه حسین‌بن سعید است یا لااقل بخش عمده كتاب، اثر اوست، زیرا در اسناد احادیثِ اثر یادشده، نام افرادى مانند محمدبن فُضَیل، نَضْرِبن سُوَید و فَضالةبن ایوب وجود دارد كه احمدبن محمدبن عیسى از آنان روایت نمی‌كرده است و آنان فقط از مشایخ حسین‌بن سعید بوده‌اند (رجوع کنید به شبیرى، ص ٢٣ـ٢٦). با این همه، باتوجه به شهرتِ كتابهاى حسین‌بن سعید و در دسترس نبودن بیشتر آنها به شكل اصلى خود، آثار وى جاى پژوهش و تفحص بسیار دارد.

منابع :
(١) آقابزرگ‌طهرانى؛
(٢) ابن‌بابویه، كتاب‌مَن‌لایحضُرُه‌الفقیه، چاپ حسن موسوى خرسان، بیروت ١٤٠١/١٩٨١؛
(٣) ابن‌داوود حلّى، كتاب‌الرجال، چاپ جلال‌الدین محدث ارموى، تهران ١٣٤٢ش؛
(٤) ابن‌شهرآشوب، معالم العلماء، نجف ١٣٨٠/١٩٦١؛
(٥) ابن‌غضائرى، الرجال‌لابن الغضائرى، چاپ محمدرضا حسینی‌جلالى، قم ١٤٢٢؛
(٦) ابن‌ندیم (تهران)؛
(٧) احمدبن محمدبرقى، كتاب ‌الرجال، چاپ جلال‌الدین محدث ارموى، تهران ١٣٤٢ش؛
(٨) مصطفی‌بن حسین تفرشى، نقدالرجال، بیروت ١٤١٩/١٩٩٩؛
(٩) حسین‌بن سعید اهوازى، الزهد، چاپ غلامرضا عرفانیان، قم ١٣٩٩؛
(١٠) همو، كتاب‌المؤمن، چاپ مرتضى حسین صدرالافاضل، كراچى ١٤١٢/١٩٩٢؛
(١١) خویى؛
(١٢) محمدجواد شبیرى، «نوادر احمدبن محمدبن عیسى یا كتاب حسین‌بن سعید؟»، آینه پژوهش، سال ٨، ش ٤ (مهر آبان ١٣٧٦)؛
(١٣) شوشترى؛
(١٤) محمدبن حسن طوسى، تهذیب الاحكام، چاپ حسن موسوى خرسان، بیروت ١٤٠١/١٩٨١؛
(١٥) همو، رجال‌الطوسى، چاپ جواد قیومى اصفهانى، قم ١٤١٥؛
(١٦) همو ، فهرست كتب‌الشیعة و اصولهم و اسماءالمصنفین و اصحاب الاصول، چاپ عبدالعزیز طباطبائى، قم ١٤٢٠؛
(١٧) حسن‌بن یوسف علامه حلّى، خلاصة الاقول فى معرفة الرجال، چاپ جواد قیومى اصفهانى، (قم) ١٤١٧؛
(١٨) محمدبن عمركشى، اختیار معرفةالرجال، (تلخیص) محمدبن حسن طوسى، چاپ حسن مصطفوى، مشهد ١٣٤٨ش؛
(١٩) عبداللّه مامقانى، تنقیح‌المقال فى علم‌الرجال، چاپ محیی ‌الدین مامقانى، قم ١٤٢٣ـ؛
(٢٠) جعفربن حسن محقق حلّى، المعتبر فى شرح‌المختصر، ج ١، قم ١٣٦٤ش؛
(٢١) موسوعة طبقات الفقهاء، اشراف جعفر سبحانى، قم: مؤسسة الامام‌الصادق، ١٤١٨ـ ١٤٢٤؛
(٢٢) احمدبن على نجاشى، فهرست اسماء مصنّفى الشیعة المشتهر ب رجال النجاشى، چاپ موسى شبیرى زنجانى، قم ١٤٠٧؛

(٢٣) Etan Kohlberg, A medieval Muslim scholar at work: Ibn Tawus and his library, Leiden ١٩٩٢.

/ سعید عدالت‌نژاد /