حُسیمه ، اقلیم (از تقسیمات كشور مراكش، تقریباً معادل منطقه) و نیز شهرى در كشور مراكش.

١) اقلیم حسیمه، به وسعت ٥٥٥، ٣ كیلومتر مربع، در شمال مراكش، در ایالت ریف* قرار دارد. از شمال به دریاى مدیترانه، از مشرق به اقلیم ناضور/ناظور، از جنوب به اقلیمهاى تازا و تاونات و از مغرب به اقلیم شَفشاوَن محدود است (معلمةالمغرب، ج ١٠، ص ٣٤٤٢).

بخشى از سلسله كوههاى ریف، در شمال مراكش از جبل طارق در مغرب، تا رود ملویه در مشرق، به شكل قوسى بزرگ به موازات ساحل دریاى مدیترانه امتداد دارد؛ بلندترین قله ریف ( ٤٦٥،٢ متر) نیز در اقلیم حسیمه واقع است (الموسوعة العربیة العالمیة، ج ٢٣، ص ٥١٣). رود ملویه، تنها رود این اقلیم، از كوههاى اطلس سرچشمه می‌گیرد و با جهتِ عمومىِ جنوب به شمال، از میان شهرهاى مِلیلیه و ناضور (در مغرب ملیلیه) می‌گذرد و وارد دریاى مدیترانه می‌شود (خوند، ذیل «الریف المغربى»؛ >اطلس جهان تایمز<، نقشه ٨٨).

اقلیم حسیمه طبق مصوبه تقسیمات كشورى مراكش در ١٥ آذر ١٣٣٨/٦ دسامبر ١٩٥٩، تأسیس گردید كه متشكل از دو جماعت شهرى و نوزده جماعت روستایى بود. در ١٣٦١ش/ ١٩٨٢، جمعیت آن ٢٩٨،٣١١ تن بود. بر اثر افزایش جمعیت، در ١٣٦٦ش/ ١٩٨٧ اقلیم را تقسیم كردند (معلمة المغرب، همانجا). در سرشمارى ١٣٧٥ش/١٩٩٦، جمعیت آن ٩٧٢،٣٨٢ بود (الموسوعة العربیة العالمیة، ج ٢٣، ص ٥٠٧). طوایفى از قبایل زواغه، مطماطه، صدینه، غساسه، مسطاسه، صنهاجه، تمید، بنى وَرْتَدى و غیره در منطقه‌اى بین شهرهاى ملیله و حسیمه ساكن‌اند (حسین مؤنس، ج ١، جزء١، ص ٤٢٦).

با وجود نواحى مرتفع (غیر مفید براى كشاورزى) و كمبود آب و نامنظم بودن بارندگى، كشاورزى فعالیت اقتصادى عمده این اقلیم به شمار می‌رود و طبق آمار ١٣٧٧ش/١٩٩٨، حدود ٢٠٠، ١٢٣هكتار از زمینهاى آن به كشت جو و گندم و ذرت اختصاص داشته است. دامدارى نیز در آنجا متداول است. بسیارى از اهالى حسیمه به صنایع دریایى، كه ركن اصلى اقتصاد مراكش است، اشتغال دارند (معلمةالمغرب، همانجا).

٢) شهر حسیمه. در منابع عربى، از گذشته‌هاى دور به آن مَزمَّه گفته شد و اسپانیاییها آن را حسیمه و فرانسویها بوزم نامیده‌اند. این شهر در ساحل دریاى مدیترانه و در مغرب خلیج حسیمه، در ناحیه ریف میانى، واقع است (تازى، ج ٩، ص ٦٧، پانویس ١؛
>اطلس جهان تایمز<، همانجا). حسیمه از مغرب ٢٧٨ كیلومتر با شهر تطوان (رجوع کنید به تطّاوین*) و از مشرق ١٨٨ كیلومتر با شهر ملیله فاصله دارد (ابن‌عربى، ص ١٢٤) و به‌سبب واقع شدن در ساحل دریاى مدیترانه، در تمام ماههاى سال آب و هواى تقریبآ معتدل مدیترانه‌اى دارد و میزان بارش سالیانه آن سیصد تا چهارصد میلیمتر است (معلمةالمغرب، ج ١٠، ص ٣٤٤١). جمعیت حسیمه در ١٣٧٧ش/١٩٩٨ بیش از ٠٠٠، ٦٥تن بوده است (همانجا).

پیشینه. در اواخر قرن پنجم میلادى، پس از انحلال دولت بزرگ مغرب، اسپانیاییها به شمال مغرب حمله كردند و چند شهر، از جمله مزمّه (حسیمه كنونى)، را گرفتند (زبیب، ج ٤، ص ٣٤٥). در دوران فتوحات اسلامى (رجوع کنید به حِمْیرى، ص ١٣٤؛
حسین مؤنس، ج ١، جزء١، ص ٢١٩)، حكومت ناحیه نكور* ــكه حسیمه جزئى از آن بودــ به صالح بن منصورالحمیرى رسید. در سال ٩١، نیز ولید بن عبدالملك همین ناحیه را به او بخشید (ابن‌خلدون، ج ٦، ص ٢٨٣).

در سال ٣١٨، حاكم مزمّه از خراج دادن به خلیفه فاطمى قیروان خوددارى كرد؛
ازاین‌رو، به دستور خلیفه، شهر را غارت كردند و به آتش كشیدند و سر حاكم مزمّه را بر نیزه به قیروان فرستادند. این شهر پانزده سال دچار ركود اقتصادى شد و حاكم اندلسى قرطبه، با گسیل ناوگانى، آنجا را اشغال و ویران كرد (لئوى آفریقایى، ج ١، ص ٣٢٨ـ٣٢٩). در قرن چهارم، ابن‌حوقل (ص ٧٨) مزمّه را بندر نكور خوانده و در قرن پنجم، بكرى (ج ٢، ص ٧٦٣) مزمّه را یكى از بندرهاى ناحیه نكور و در پنج مایلى (٥ر٧ كیلومترى) شهر نكور ذكر كرده است. در ٦٠١، ناصر از حكام موحدون به مرمت حصار مزمّه پرداخت (ابن‌ابی‌زرع، ص ٣٩). در قرن هشتم، ابوالفداء (ص ١٢٥) مزمّه را بندرى مشهور در ١٦٠ كیلومترى مشرق بادس* و ٣٢٠ كیلومترى سَبْتَه* (سئوتا) معرفى كرده است. لئوى آفریقایى (ج ١، ص ٣٢٩) آخرین ویرانى شهر را در ٨٧٢ ذكر كرده و گفته است شهر در ٩٢٠ ویران، ولى حصار آن سالم بود.

در اواسط قرن یازدهم، اعراس، شیخِ مزمّه، بر شمال مغرب تسلط داشت و به امور بازرگانى اهتمام می‌ورزید، اما انگلیسیها و فرانسویان پیوسته بر سر مزمّه رقابت داشتند. اعراس در همین زمان، به چند بازرگان انگلیسى اجازه ایجاد پایگاه تجارى در مزمّه داد. در ١٠٧٢، فرانسویان نیز با شیخ اعراس پیمانى بستند و شركت‌الحسیمه را دایر نمودند، ولى قبل از مبادلات بازرگانى، در ١٠٧٧ مولاى الرشید بر شیخ اعراس غلبه كرد و خود تصمیم گرفت در مزمّه مركز بازرگانى تأسیس كند. در ١٠٨٤، اسپانیا مزمّه را تصرف كرد (معزوزى و بنعجیبه، ص ١٨٧؛
حسین مؤنس، ج٢، جزء٣، ص٢٣٤ـ٢٣٥). هم‌زمان با ورود اسپانیاییها، شهر جدید در محل قدیمى شهر مزمّه بنیان گذاشته شد. این شهر در ١٣٠٥ش/ ١٩٢٦ و پس از پایان یافتن جنبش مقاومت ریفیها، كه محمدبن عبدالكریم خطابى فرمانده آن بود، توسعه یافت (معلمةالمغرب، همانجا). در اجراى طرح شهر جدید، كاخها، دادگسترى، زندانها، بیمارستانها، مساجد، بازارها، هتلها، حمامها و مدارس اسپانیایى در مركز شهر قرار گرفتند. این شهر تا پایان دهه ١٣٢٠ش/١٩٤٠ هیچ مهاجرى از روستاها یا قبایل مجاور خود نداشت و كارگران یا تاجران ساكن این روستاها كه با اسپانیاییها كار می‌كردند، شبها به محل سكونتشان بازمی‌گشتند. شمار اسپانیاییهایى كه از اندلس به این شهر می‌آمدند، به‌تدریج زیاد شد و مراكز بازرگانى و صنعتى متعددى در شهر تأسیس گردید. در ٢١ آذر ١٣٢٨/ ١٢ دسامبر ١٩٤٩، طوفان شدیدى موجب ویرانى بسیارى از خانه‌هاى شهر و غرق شدن بسیارى از كشتیها شد (همانجا).

در حدود سالهاى ١٣٣٨ تا ١٣٤٠ش/ ١٩٥٩ـ١٩٦١، یعنى هم‌زمان با استقلال مراكش، نام این شهر حسیمه شد. با اینكه یهودیان آن به اسپانیا و پرتغال رفتند، جمعیت آن براثر مهاجرت روستاییان به‌این شهر، به‌سرعت افزایش یافت تا جایى كه از ٦٨٦، ١٨تن در ١٣٥٠ش/ ١٩٧١، به ٦٦٢، ٤١تن در ١٣٦١ش/ ١٩٨٢ و بیش از ٠٠٠، ٦٥تن در ١٣٧٧ش/ ١٩٩٨ رسید و همین امر موجب رونق صنایع ساخت و ساز ساختمانى از دهه ١٣٥٠ش/ ١٩٧٠ به بعد شد (همانجا). امروزه حسیمه یكى از شهرهاى تفریحى مراكش در كنار دریاى مدیترانه محسوب می‌شود، فرودگاه دارد و از طریق خطوط هوایى با شهرهاى بزرگ در ارتباط است (الموسوعةالعربیة العالمیة، ج ٢٣، ص ٥٢٠؛
معلمة المغرب، ج١٠، ص ٣٤٤٢ـ٣٤٤٣).

منابع :
(١) ابن‌ابی‌زرع، الذخیرة السنیة فى تاریخ الدولة المرینیة، رباط ١٩٧٢؛
(٢) ابن‌حوقل؛
(٣) ابن‌خلدون؛
(٤) ابن‌عربى (صدیق)، كتاب المغرب، بیروت ١٤٠٤/ ١٩٨٤؛
(٥) اسماعیل‌بن على ابوالفداء، كتاب تقویم‌البلدان، چاپ رنو و دسلان، پاریس ١٨٤٠؛
(٦) عبداللّه‌بن عبدالعزیز بكرى، كتاب المسالك و الممالك، چاپ ادریان فان لیوفن و اندری‌فرى، تونس ١٩٩٢؛
(٧) عبدالهادى تازى، التاریخ الدبلوماسى للمغرب من اقدم العصور الى الیوم، مغرب ١٤٠٦ـ١٤١٤/ ١٩٨٦ـ١٩٩٤؛
(٨) حسین مؤنس، تاریخ المغرب و حضارته، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٩) محمدبن عبداللّه حِمْیرى، الرّوض المعطار فى خبر الأقطار، چاپ احسان عباس، بیروت ١٩٨٤؛
(١٠) مسعود خوند، الموسوعة التاریخیة الجغرافیة، بیروت ١٩٩٤ـ٢٠٠٤؛
(١١) نجیب زبیب، الموسوعة العامة لتاریخ المغرب و الاندلس، بیروت ١٤١٥/ ١٩٩٥؛
(١٢) لئوى آفریقایى، وصف افریقیا، ترجمه عن‌الفرنسیة محمد حجى و محمد اخضر، بیروت ١٩٨٣؛
(١٣) محمد معزوزى و جعفر بنعجیبه، سَبتة و ملیلیة... حتى لاننسى، رباط ١٩٨٦؛
(١٤) معلمة المغرب، سلا: مطابع سلا، ١٤١٠/ ١٩٨٩ـ ، ذیل «الحسیمة» (از عبدالرحمان طیبى)؛
(١٥) الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع، ١٤١٩/ ١٩٩٩؛

(١٦) The Times atlas of the world, London: Times Books, ١٩٩٢.

/ بهزاد لاهوتى /