حسن طاهربن كمال عباسى جونپورى ، صوفى، عالم و فقيه قرن دهم در شبه‌قاره. طاهر، پدر حسن، در اصل از مُلتان بود كه براى تحصيل علم به شهر بِهار*، در نزديكى دهلى، رفت. حسن در اين شهر متولد شد (عبدالحق دهلوى، ص ٣٨٨؛ غلام سرور لاهورى، ج١، ص٤٠٩). در جوانى، به همراه خانواده‌اش، به جونپور* رفت و نزد قاضى شهاب‌الدين دولت‌آبادى به فراگيرى علم پرداخت. در آنجا به تصوف گرايش يافت و به صحبت با درويشان روى آورد (عبدالحق دهلوى، همانجا؛ حسنی لكهنوى، ج ٤، ص ٧٨). در همين ايام، با وجود مخالفت پدرش، نزد يكى از مشايخ عصر به خواندن فصوص‌الحكم ابن‌عربى پرداخت، اما مدتى نگذشت كه رضايت پدر خود را جلب كرد (عبدالحق دهلوى؛ غلام سرور لاهورى، همانجاها). پس از آن مريد حامدبن ابوحامد چشتى مانكپورى (مشهور به راجى حامد شه/ شاه، متوفى ٩٠١) شد و طريقت چشتيه را از او اخذ كرد (عبدالحق دهلوى، ص ٣٨٨ـ٣٨٩؛ غلام سرور لاهورى، ج ١، ص ٤٠٩ـ٤١٠)؛ بنابراين، نسب سلسله حسن از همين طريق، با پنج واسطه، به نظام‌الدين اولياء* می رسد (رجوع کنید به دهلوى كشميرى همدانى، ص ١٠٢).

حسن نزد راجى حامد شاه بسيار مقبول بود تا جايى كه راجى او را حجت محكمى در روز قيامت براى خود می دانست (حسنی لكهنوى، همانجا). وى حسن را به كمال الحق يا كمال‌اللّه ملقب كرد (رجوع کنید به لعلى بدخشى، ص ١١٢٥؛ حسنى لكهنوى، همانجا). علاوه بر اين، حسن تحت تربيت معنوى بهاءالدين جونپورى قرارگرفت و پس از مدتى خليفه راجى سيد نور شد (عبدالحق دهلوى، ص ٣٨٨؛ لعلى بدخشى، همانجا).

از علماى همعصر حسن طاهر، مولانااِله‌داد بود كه او نيز، به درخواست حسن، مريد راجى حامد شاه شد (عبدالحق دهلوى، ص ٣٩٢؛ دهلوى كشميرى همدانى، همانجا). سلطان سكندر لودى، به سبب حمايتى كه حسن از او می كرد، سخت به وى معتقد بود و از همين‌رو حسن را به دهلى دعوت كرد. حسن نيز با خانواده خود به دهلى رفت و در كوشكِ بِجَی مَندِل، كه برج حصار سلطان محمدبن تُغلُق بود، سكونت يافت و در ٩٠٩ در همانجا درگذشت (عبدالحق دهلوى، ص ٣٨٩؛ دهلوى كشميرى همدانى، همانجا). گفته شده است كه او با شنيدن يك رباعى به سماع برخاست و سپس رو به قبله كرد و جان داد (لعلى بدخشى، ص ١١٢٦). از او فرزندانى به جاماند كه برجسته‌ترين آنها شيخ محمدحسن بود. با اينكه حسن به سلسله چشتيه منسوب است، فرزند او به سلسله قادريه نسبت داده شده است (عبدالحق دهلوى، ص٤٧٠؛ حنيف، ذيل "Hasan, Shaikh "Muhammad).

حسن طاهر رسائلى در سير و سلوك و توحيد داشته كه از آنها فقط به رساله فارسى مفتاح‌الفيض اشاره شده است. اين رساله شامل دو قسم است: تصوف، و اصطلاحات صوفيان (عبدالحق دهلوى، ص ٣٨٩؛ منزوى، ج ٣، ص ١٩٦٣). قسمتهايى از مفتاح در اخبارالاخيار عبدالحق دهلوى (ص٣٨٩ـ ٣٩١) و كلمات‌الصادقين دهلوى كشميرى همدانى (ص ١٠٣) آمده است (براى نسخه‌هاى آن رجوع کنید به منزوى، همانجا؛ تسبيحى، ج ١، ص ١١٠؛ هندستان كى كتابخانون مين مخطوطاتِ تصوّف، ص ٩١).

منابع :
(١) محمدحسين تسبيحى، كتابخانه‌هاى پاكستان، ج ١، اسلام‌آباد ١٣٥٥ش؛
(٢) عبدالحى حسنی لكهنوى، نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر، ج ٤، حيدرآباد، دكن ١٤١٠/١٩٨٩؛
(٣) محمدصادق دهلوى كشميرى همدانى، كلمات‌الصادقين: تذكره صوفيان مدفون در دهلى تا سال ١٠٢٣ هجرى قمرى، چاپ محمد سليم اختر، لاهور ١٩٨٨؛
(٤) عبدالحق دهلوى، اخبارالاخيار فى اسرار الابرار، چاپ عليم اشرف‌خان، تهران ١٣٨٣ش؛
(٥) غلام سرور لاهورى، خزينة الاصفيا، كانپور ١٣٣٢/١٩١٤؛
(٦) لعل‌بيگ‌بن شاه قلى سلطان لعلى بدخشى، ثمرات القدس من شجرات الانس، چاپ كمال حاج سيدجوادى، تهران ١٣٧٦ش؛
(٧) احمد منزوى، فهرست مشترك نسخه‌هاى خطى فارسى پاكستان، اسلام‌آباد ١٣٦٢ـ١٣٧٠ش؛
(٨) هندستان كى كتابخانون مين مخطوطاتِ تصوّف: فارسى و عربى، در تصوّف بَرّ صَغير مين : تصوّف كى نادر مخطوطات پرجنوبى ايشيائى علاقائى سمينار منعقده ١٩٨٥ كى مقالات، پتنه: خدابخش اوريننل پبلك لائبريرى، ١٩٩٢؛

(٩) N. Hanif, Biographical encyclopaedia of Sufis (South Asia), New Delhi ٢٠٠٠.

/ فيروزه صادق‌زاده‌دربان /