دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦١٦٥
حسنبيگ روملو ، مورخ و قورچى زمان شاه طهماسب اول صفوى و مؤلف احسنالتواريخ*. از زندگى وى آگاهى چندانى در دست نيست، جز آنچه خود در جایجاى كتابش آورده، از جمله آنكه شرح تجريد را نزد ابوالحسن باوردى و شرح شمسيه را نزد جمالالدين محمود شيرازى خوانده بوده است (حسنبيگ روملو، ج ٢، ص ١٠٧٩، ج ٣، ص ١٤١٤). اسكندرمنشى (ج ١، ص ٤٦، ٥٤) از او به عنوان حسنبيگ مورخ و حسن سلطان روملو ياد كرده است. وى در ٩٣٧ در قم زاده شد (حسنبيگ روملو، ج ٢، ص ١٢٠٣). ظاهراً در كودكى پدرش را از دست داده است، زيرا هنگامى كه در قزوين به حضور بهرام ميرزا، برادر شاه طهماسب، رسيد، حدود شش سال داشت و مادرش همراه او بود. شايد به همين سبب، وى در كتاب خود از پدرش نامى نبرده و خود را نبيره اميرسلطان روملو (متوفى ٩٤٦)، از اميران معروف شاه اسماعيل اول و والى قزوين و ساوجبلاغ، معرفى كرده است (رجوع کنید به همان، ج ٣، ص ١٢٥١، ١٢٧١ـ١٢٧٢). حسنبيگ، به گفته خودش (ج ٣، ص ١٢٧١ـ ١٢٧٢)، پس از درگذشت نيايش نتوانست جاى او را بگيرد، چرا كه میبايست «محنت قورچيگرى» را متحمل میشد. اين ادعا چندان راست نمی نمايد، زيرا سن اندك او در آن زمان، براى احراز چنين منصبى مناسب نبود (سدن، ص ٣٠٨). وى ظاهراً از نوجوانى در بيشتر لشكركشيهاى شاه طهماسب اول شركت داشت، از جمله در لشكركشى او به دزفول، گرجستان (در ٩٥٣) و نيز نبرد با كردهاى اردلان (در ٩٥٧) كه به آذربايجان حمله كرده بودند (رجوع کنید به حسنبيگ روملو، ج ٣، ص١٢٨٠، ١٣٠١، ١٣٣٦). از حسنبيگ روملو از ٩٥٧ تا ٩٨٤ (زمان درگذشت شاهطهماسب) اطلاعى در دست نيست. از روايت او درباره رويدادهاى پس از درگذشت شاهطهماسب، چنين برمی آيد كه در نزاعهاى پس از جانشينى ميان پسران شاه طهماسب، اسماعيلميرزا و حيدرميرزا*، همراه ساير روملوها جانب اسماعيلميرزا را گرفته و به مخالفت جدّى با حيدرميرزا پرداخته است. وى نه تنها دستخط شاه طهماسب را مبنى بر جانشينى حيدرميرزا سندى جعلى دانسته، بلكه به نكوهش حيدرميرزا و حتى بدگويى از او پرداخته و او را مزوّر خوانده است. حسن بيگ در مقابله روملوها با استاجلو*ها براى روى كار آوردن اسماعيل ميرزا، به سبب منصب نظامیاش، شركت فعال داشت. باتوجه به اينكه او از نزديكان حسينقلى خلفاى روملو (سركرده مخالفان حيدرميرزا) بود، همچنين از روايت وى درباره حوادث منجربه قتل حيدرميرزا، می توان نتيجه گرفت كه به احتمال بسيار، در اين ماجراها و حتى در كشتن حيدرميرزا نقش مؤثرى داشته است (همان، ج ٣، ص ١٣٣٦ـ ١٣٣٧، ١٤٩٩، ١٥٠٢ـ١٥٠٧، ج ١، مقدمه نوائى، ص ٥٨ـ ٥٩؛ د.ايرانيكا، ذيل مادّه). پس از مرگ اسماعيل ميرزا در ٩٨٥، محمد خدابنده* جانشين او شد و حسنبيگ روملو به خدمت او درآمد. حسنبيگ از ملازمان پادشاه جديد بود كه به همراه اردوى شاهى از شيراز به قزوين، پايتخت صفويان، رفت (حسنبيگ روملو، ج ٣، ص ١٥٤٥، ١٥٥٠). از اين زمان به بعد، از سرنوشت حسنبيگ اطلاعى در دست نيست. تاريخ وفاتش نيز مشخص نمی باشد.
منابع :
(١) اسكندر منشى؛
(٢) حسنبيگ روملو، احسنالتواريخ، چاپ عبدالحسين نوائى، تهران ١٣٨٤ش؛
(٣) EIr., s.v. "Hasan Beg Rumlu" (by Sh. Quinn);
(٤) C.N. Seddon, "Hasan-i-Rumlu's Ahsanu't-tawarikh ", JRAS (١٩٢٧).
/ محبوبه هريسچيان /