حسن‌بن زيدبن حسن بن علی بن‌ابیطالب عليه‌السلام ، نواده امام حسن مجتبى عليه‌السلام و از مشاهير هاشميان در قرن دوم. از او با نسبتهاى مدنى و هاشمى ياد شده (رجوع کنید به طوسى، ص ١٧٩؛ خطيب بغدادى، ج ٨، ص ٢٦٩) و كنيه‌اش ابومحمد بوده است (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج ٧، ص ٥٤٢). حسن‌بن زيد در سال ٨٣ ولادت يافت (رجوع کنید به خطيب بغدادى، ج ٨، ص ٢٧٤). مادرش كنيزى (ابن‌سعد، همانجا) به ‌نام زُجاجَه و ملقب به رَقْرَق بود (ابن‌عِنَبَه، ص٧٠). پدرش مدتى متولى صدقات پيامبر اكرم بود (همان، ص ٦٩).

با اينكه دختر حسن‌بن زيد همسر سفّاح، خليفه عباسى، بود و در دربار خليفه میزيست (رجوع کنید به ادامه مقاله)، حسن می كوشيد از دخالت در امور سياسى خوددارى كند. وى با انديشه‌هاى بستگان علوى خود همدلى نشان میداد و نظر آنان را به منصور عباسى منتقل میكرد (د.اسلام، چاپ دوم، ذيل مادّه).

در جريان پيروزى دعوت و استقرار خلافت عباسيان، حسن‌بن زيد از هواداران آنان بود (مامقانى، ج ١٩، ص٢٣٠). او اولين علوى بود كه شعار عباسيان را برگزيد و جامه سياه پوشيد (ابن‌عنبه، همانجا). او عباسيان را برضد فرزندان و نوادگان عمويش، حسن مثنّى*، كه عباسيان او را حبس كرده بودند، يارى میكرد (رجوع کنید به ابن‌اثير، ج ٥، ص ٥٢١ـ٥٢٢؛ ابن‌عنبه، همانجا)، چنان‌كه اخبارى را كه درباره محمدبن عبداللّه‌بن حسن و قيام وى به‌دست آورده بود، در اختيار منصور عباسى نهاد. ازاين‌رو، موسی بن عبداللّه‌بن حسن هميشه می گفت خداوندا خون ما را از حسن‌بن زيد بخواه و انتقام ما را از او بگير (ابن‌اثير، ج ٥، ص ٥١٤؛ ابن‌عنبه؛ مامقانى، همانجاها). پس از قيام محمدبن عبداللّه نيز عيسی بن موسى عباسى (سردار منصور) سر محمد را به همراه سرهاى كشتگان ديگر توسط قاسم، فرزند حسن‌بن زيد، براى منصور فرستاد و بشارت فتح داد. هنگامى كه سر محمد نزد منصور رسيد، حسن‌بن زيد نزد منصور بود. سر را كه ديد، بر او سخت گران آمد اما از ترس منصور، حرفى نزد. سپس گفت اى كاش تن به اطاعت میداد و چنين نمی كرد كه كشته شود (ابن‌اثير، ج ٥، ص٥٥٠). پس از شكست قيام ابراهيم‌بن عبداللّه (١٤٥)، برادر محمدبن عبداللّه، سر او را نيز نزد منصور فرستادند. او سر را پيش روى خود نهاد و بار عام داد. مردم بر او وارد می شدند و به ابراهيم و بستگانش بد می گفتند، تا اينكه حسن‌بن زيد وارد شد. سر را به او نشان دادند، رخسار او دگرگون شد و گفت كه اى اميرمؤمنان به‌خدا قسم او را كشتى در حالى كه بسيار روزه‌دار و شب زنده‌دار بود. دوست نداشتم كه گناه كشتن او را برعهده‌گيرى (يعقوبى، ج ٢، ص ٣٧٨ـ٣٧٩).

به روايت كلينى (ج ١، ص ٤٧٢) حسن‌بن زيد هنگامى كه والى حرمين بود، به دستور خليفه منصور خانه امام جعفر صادق عليه‌السلام را آتش زد و در و دهليز خانه امام سوخت و امام خود را از آتش كنار كشيد.

در سال ١٥٠، منصور، حسن‌بن زيد را به حكومت مدينه منصوب كرد (طبرى، ج ٨، ص ٣٢؛ ابن‌اثير، ج ٥، ص ٥٩٣). در سال ١٥٥، منصور به او بدگمان شد و بر او خشم گرفت و او را از امارت مدينه عزل كرد و در بغداد به زندان افكند و اموال وى را مصادره كرد (ابن‌سعد، ج ٧، ص ٥٤٣؛ طبرى، ج ٨، ص ٤٩؛ ابن‌اثير، ج ٦، ص ٨، ٨٠). مهدى عباسى، كه وليعهد بود، نهانى در نامه‌اى به عبدالصمدبن على، حاكم جديد مدينه، نوشت كه با حسن‌بن زيد مدارا كند (ابن‌سعد، همانجا). مهدى پس از رسيدن به خلافت، حسن‌بن زيد را از زندان آزاد كرد و اموالش را پس داد و او را مقرب خويش ساخت (همانجا؛ ابن‌اثير، ج ٦، ص٨٠). در سال ١٦٨، حسن‌بن زيد به‌همراه مهدى عباسى عازم مكه شد، اما در جايى به‌نام حاجر، در پنج ميلى مدينه، درگذشت و در همانجا به خاك سپرده شد. او در زمان مرگ ٨٥ سال داشت (ابن‌سعد، همانجا؛ خطيب بغدادى، ج ٨، ص ٢٦٩، ٢٧٤؛ قس ابن‌عنبه، ص:٧٠ ٨٠ سال). بنابر بعضى روايات تاريخى، پس از مرگ منصور در ١٥٨، حسن‌بن زيد در سرايى كه جنازه منصور در آن بود، حضور يافت و سپس با موسى، پسر مهدى، به نيابت از مهدى، بيعت كرد (رجوع کنید به طبرى، ج ٨، ص ١١١ـ١١٢؛ ابن‌اثير، ج ٦، ص ٣٢ـ٣٣). از اين روايات چنين برمیآيد كه حداقل اندكى پيش از مرگ منصور، حسن‌بن زيد از زندان آزاد شده بوده است.

نسل زيدبن حسن‌بن على عليهماالسلام فقط با پسرش، حسن، ادامه يافت (ابن‌عنبه، همانجا). ابن‌حجر عسقلانى (١٤١٥، ج ٢، ص ٢٥٩) بانويى به نام نَفيسه را، كه مدفن او در مصر است، دختر حسن‌بن زيد دانسته است (قس ابن‌عنبه، همانجا، كه نفيسه را دختر زيد دانسته است). ابن‌سعد (ج ٧، ص ٥٤٢ـ٥٤٣) و طبرى (ج ١١، المنتخب من كتاب ذيل المذيل من تاريخ الصحابة و التابعين، ص ٦٥٩) از نُه پسرِ حسن‌بن زيد نام برده‌اند. به‌گفته ابن‌عنبه (ص٧٠ به بعد)، از وى هفت پسر باقى ماند. حسن‌بن زيد دخترى به نام امّكلثوم داشت كه به همسرى ابوالعباس سفّاح، اولين خليفه عباسى، درآمد (ابن‌سعد، ج ٧، ص ٥٤٢؛ طبرى، همانجا).

حسن‌بن زيد به عباسيان متمايل بود (ابن‌اثير، ج ٦، ص٨٠). وى، مانند بيشتر هاشميان عباسى و طالبى، قائل به امامت امامان شيعه عليهم‌السلام نبود، اما به سه خليفه نخست نيز اعتقادى نداشت (شوشترى، ج ٣، ص ٢٤٨).

حسن‌بن زيد را مردى صادق، فاضل، سخاوتمند (رجوع کنید به ابن‌اثير، همانجا؛ ابن‌حجر عسقلانى، ١٤١٣، ص ٢٣٨) و در منابع رجالى اهل سنّت، او را از ثقات شمرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌حِبّان، ج ٦، ص١٦٠). شيخ‌طوسى (ص ١٧٩) نام وى را در زمره اصحاب امام صادق عليه‌السلام درج كرده و مراد او از اين تعبير، صرفاً معاصرت است (در اين باره رجوع کنید به شوشترى، ج ١، ص ٢٩). او از راويان حديث بوده و از پدرش و پسرعمويش (عبداللّه‌بن حسن) و ديگران روايت كرده است. برخى نيز از حسن‌بن زيد روايت كرده‌اند، از جمله: محمدبن اسحاق‌بن يَسار، مالك‌بن اَنَس، ابن‌ابی ذِئب، ابن‌ابی زناد، وكيع، و پسرش اسماعيل‌بن حسن (رجوع کنید به ابن‌حجر عسقلانى، ١٤١٥، ج ٢، ص ٢٥٨ـ٢٥٩).

منابع :
(١) ابن‌اثير؛
(٢) ابن‌حِبّان، كتاب‌الثقات، حيدرآباد، دكن ١٣٩٣ـ١٤٠٣/ ١٩٧٣ـ١٩٨٣، چاپ افست بيروت (بیتا.)؛
(٣) ابن‌حجر عسقلانى، تقريب التهذيب، چاپ صغيراحمد شاغف پاكستانى، (رياض ? ١٤١٣)؛
(٤) همو، كتاب تهذيب التهذيب، چاپ صدقى جميل عطار، بيروت ١٤١٥/ ١٩٩٥ ؛
(٥) ابن‌سعد (قاهره)؛
(٦) ابن‌عِنَبَه، عمدة الطّالب فى انساب آل ابیطالب، چاپ محمدحسن آل‌طالقانى، نجف ١٣٨٠/١٩٦١؛
(٧) خطيب بغدادى؛
(٨) شوشترى؛
(٩) طبرى، تاريخ (بيروت)؛
(١٠) محمدبن حسن طوسى، رجال ‌الطوسى، چاپ جواد قيومى اصفهانى، قم ١٤١٥؛
(١١) كلينى؛
(١٢) عبداللّه مامقانى، تنقيح المقال فى علم الرجال، چاپ محيیالدين مامقانى، ١٤٢٣ـ؛
(١٣) يعقوبى، تاريخ؛

(١٤) EI٢, s.v. "Al-Hasan b. Zayd b. al-Hasan" (by Fr. Buhl).

/ محمدحسن سعيدى /