حسن‌بدرالدین پاشا ، معروف به بدری‌پاشا، نمایشنامه‌نویس، مترجم، شاعر و نظامى عثمانى. وى در ١٢٦٦ در شهر سماو، واقع در شهرستان كوتاهیه، به دنیا آمد (>دایرةالمعارف ادیبان دنیای‌ترك <؛ اوزقریملى، ذیل"Bedri Pasa"). در كودكى همراه پدرش، كه از «امراى عسكریه» و مأمور خدمت در شام بود، به آن سرزمین رفت و تحصیلات متوسطه خود را در آنجا گذراند (بروسه‌لى، ج ٢، ص ١٠٩ـ ١١٠). هم‌زمان زبان عربى را در جامع اموى از عطارزاده عمر افندى و زبان فارسى را از شیخ عبدالرسول افندى فراگرفت و پس از به پایان رساندن دوره حربیه (مدرسه عالى نظامى) (>دایرةالمعارف ادیبان دنیای‌ترك <، همانجا)،

در اركان حرب (ستاد) به كار مشغول شد و در ١٢٨٩، با درجه یوزباشىِ (سروان) ستاد، در «خاصه اردوسى» (لشكر ویژه) به خدمت پرداخت. در همان زمان، با ترجمه كتابهاى درسىِ نوشته كارشناسان بلژیكى كه به استخدام ارتش درآمده بودند، به معلمى حربیه منصوب گردید

( د. ترك، ذیل "Bedri Pasa"؛ میدان لاروس، ذیل مادّه). وى مراتب نظامى را تا درجه سرهنگى طى كرد (>دایرةالمعارف ادیبان دنیاى ترك<، همانجا). سبب اصلى ارتقاى درجه نظامی‌اش، ظاهراً همكارى با سلیمان‌پاشا در سرنگون كردن سلطان عبدالعزیز و به سلطنت رساندن مراد پنجم بود (رجوع کنید به كارال، ج ٧، ص ١٠٩؛ ماردین، ص ١٢٥؛ رئیس‌نیا، ج ٣، ص ١٧٤ به بعد).

پس از به سلطنت رسیدن عبدالحمید دوم در ١٢٩٣، حسن بدرالدین‌پاشا درجات نظامى خود را از دست داد و مجموعاًآ چهارده سال به بغداد و پس از آن به سوریه و فلسطین تبعید شد (رجوع کنید به بانارلى، ج ٢، ص ١٠٧٠ـ١٠٧١؛ ماردین، ص ٢٤١). او براى گذران زندگى، در سوریه به تدریس خصوصى و وكالت دعاوى پرداخت. پس از اعلان مشروطیت در ٢٣ جمادی‌الآخره ١٣٢٦، درجات نظامى وى را پس دادند و افزون بر آن، او به درجه میرلِوایى (سرتیپى) ارتقا داده شد و با درجه فَریقى (سپهبدى) به فرماندارى و فرماندهى اشقودره منصوب گردید، لیكن مدتى بعد، به‌علت بیمارى، استعفا كرد و به استانبول برگشت و در ١٣٣٢ درگذشت (>دایرةالمعارف ادیبان دنیاى ترك <؛ میدان‌لاروس، همانجاها).

حسن بدرالدین‌پاشا دو كتاب درسى از زبان فرانسه ترجمه كرد كه عبارت بودند از علم احوال السماء ـ قوزموغرافیا و كتابى در موضوع تیراندازى (بروسه‌لى، ج ٢، ص ١١٠). وى در زمینه نگارش و ترجمه آثار نمایشى نیز فعال بود (رجوع کنید به ادامه مقاله).

با توجه تحصیل‌كردگان عثمانى به تئاتر جدید، كه از پیش از دوره تنظیمات* آغاز شده بود، روشنفكران بسیارى به نمایشنامه‌نویسى پرداختند، از جمله حسن بدرالدین‌پاشا و دوستش محمد رفعت مناسترلى* (قراعلی‌اوغلو، ج ٢، ص ٨٩ـ٩٠؛ بورجو، ص ٥٠٣)، كه آثار نمایشى بسیارى به وجود آوردند و سهم عمده‌اى در شناساندن تئاتر غربى داشتند (رجوع کنید به تان‌پینار، ص ٢٤٨؛ موتلوآى، ص ١٥١؛ نیز رجوع کنید به ادامه مقاله). آن دو ابتدا جدا از هم كار می‌كردند، سپس به همكارى پرداختند و آثار نمایشى مشتركى پدید آوردند.

آثار نمایشى حسن بدرالدین عبارت‌اند از: نمایشنامه تراژیك اسقاط جنین، و بِرگونْلُك اقبال (اقبال یك روزه)، كه اقتباس از یك اثر غربى است. هر دو نمایشنامه در ١٢٩٠ نوشته شده، اما انتشار نیافته‌اند (بروسه‌لى؛ اوزقریملى، همانجاها؛ آق‌یوز، ص ٦٦). دو اپراى فارتونیو و اورفهاثر اوفنباخ (متوفى ١٢٩٨/١٨٨٠)، و اپراهاى ژیروفله و مادام آرشیدوك را نیز به تركى برگردانده است. اثرى به نام سراَنجامْلى وصیت یاخود دفینه (وصیت پرماجرا یا دفینه) نیز از ترجمه‌هاى اوست (بروسه‌لى، همانجا؛ قراعلی‌اوغلو، ج ٢، ص ٩٠؛ اوزقریملى، همانجا؛ >دایرةالمعارف ادیبان دنیاى ترك <، همانجا؛ >دایرةالمعارف زبان و ادبیات تركى <، ذیل "(Manastirli) "Rifat Mehmed).

آثار نمایشى تألیفى و ترجمه‌اى مشترك حسن‌بدرالدین و رفعت مناسترلى غالباً در مجموعه تماشا ــ كه انتشار آن از ١٢٩٢ آغاز شدــ به‌چاپ رسیده است (براى فهرست تفصیلى آنها رجوع کنید به >دایرةالمعارف زبان و ادبیات تركى<؛ اوزقریملى، همانجاها).

حسن بدرالدین‌پاشا شعر نیز می‌سرود و در انشادِ شعر «سریع‌الطبع» بود (بروسه‌لى، ج ٢، ص ١١٠). مخمّسى كه آن را براساس غزلى از غازی‌گِراى دوم (خان‌كریمه، متوفى ١٠١٦) سروده، مشهور است (رجوع کنید به بروسه‌لى، همانجا). بروسه‌لى (همانجا) سه بند از آن را نقل كرده است.

منابع :
(١) محمدطاهر بروسه‌لى، عثمانلى مؤلفلرى، استانبول ١٣٣٣ـ ١٣٤٢؛
(٢) رحیم رئیس‌نیا، ایران و عثمانى در آستانه قرن بیستم، تبریز ١٣٧٤ش؛

(٣) Kenan Akyuz, Modern Turk edebiyatinin ana cizgileri, Ankara ١٩٩٥;
(٤) Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ١٩٧١-١٩٧٩;
(٥) Ebru Burcu "Yenilesme donemi Turk tiyatrosu ve Ahmet Vefik Pasa", in Turkler, ed. Hasan Celal Guzel, Kemal Cicek, and Salim Koca, vol.١٥, Ankara: Yeni Turkiye Yayinlari, ٢٠٠٢;
(٦) Seyit Kemal Karaalioglu, Turk edebiyati tarihi, vol.٢, Istanbul ١٩٨٢;
(٧) Enver Ziya Karal, Osmanli tarihi, vol.٧, Ankara ٢٠٠٣;
(٨) Serif Mardin, Yeni Osmanli dusucesinin dogusu, Istanbul ٢٠٠٣;
(٩) Meydan Larousse: buyuk lugat ve ansiklopedi, Istanbul: Meydan Yayinevi, ١٩٩٠-١٩٩١;
(١٠) Rauf Mutluay, ١٠٠ soruda Tanzimat ve Servetifunun edebiyati, Istanbul ١٩٨٨;
(١١) Atilla Ozkirimli, Turk edebiyati tarihi, Ankara ٢٠٠٤;
(١٢) Ahmed Hamdi Tanpinar, ١٩ uncu asir Turk edebiyati tarihi, Istanbul ٢٠٠٣;
(١٣) TA, s.v. "Bedri Pasa";
(١٤) Turk dili ve edebiyati ansiklopedisi, Istanbul: Dergah Yayinlari, ١٩٧٦-١٩٩٨;
(١٥) Turk dunyasi edebiyatcilari ansiklopedisi, Ankara: Ataturk Kultur Merkezi, ٢٠٠٢- , s.v. "Bedri Pasa" (by M. Cunbur).

/ رحیم رئیس‌نیا /