حَسّان‌بن نُعمان بن عَدىّ اَزْدى غَسّانى ، امیر و فاتح عرب در سده اول هجرى. وى از امراى شام بود (ذهبى، ١٤١٠، حوادث و وفیات ٦١ـ٨٠ه ، ص ٣٩٢). برخى منابع او را پسر نعمان‌بن منذر و از دودمان پادشاهانِ غَسانى دانسته‌اند (رجوع کنید به ابن‌عساكر، ج ١٢، ص ٤٥٠؛
ذهبى، همانجا).

حسان در سال ٥٧، در دوران خلافت معاویة بن ابی‌سفیان، والى افریقیه شد و با بربرهاى ساكن در آنجا مصالحه و براى آنان خراج وضع كرد. وى تا زمان مرگ معاویه و خلافت یزید (حك : ٦٠ـ٦٤) در این مقام باقى ماند (خلیفة بن خیاط، ص ١٣٨؛
ذهبى، ١٤٠٢، ج ٤، ص ١٤٠؛
همو، ١٤١٠، حوادث و وفیات ٦١ـ٨٠ه ، ص ٣٩٣؛
ابن‌تغرى بردى، ج ١، ص ١٤٩). حسان در زمان عبدالملك‌بن مروان (حك : ٦٥ـ٨٦)، والى مصر شد. پس از كشته شدن زهیربن قیس بَلَوى (والی‌افریقیه؛
رجوع کنید به بلوى*، خاندان)، عبدالملك در سال ٧٣ سپاه عظیم و مجهزى به فرماندهى حسان‌بن نعمان تشكیل داد و او را به ولایت افریقیه برگزید. حسان با منشور حكومت افریقیه و مغرب، از شام روانه مصر شد و پس از چندى اقامت در آنجا به افریقیه رفت. تا آن تاریخ سپاهى به آن عظمت وارد افریقیه نشده بود (رجوع کنید به ابن‌عبدالحكم، ص ٣٣٨؛
قس كندى، ص ٧٤: سال ٧٨؛
ابن‌اثیر، ج ٤، ص ١١٠، ٣٦٩: سال ٧٤).

حسان‌بن نعمان شهر قَیروان را پایگاه سپاه و نقطه آغاز جنگهاى خود قرار داد. وى ابتدا به قرطاجنه (كارتاژ)، پایتخت افریقیه، كه تا این زمان مسلمانان به‌آنجا حمله نكرده بودند، لشكر كشید و شهر را محاصره كرد و بسیارى از نیروهاى دشمن را، كه از رومیان و بربرها بودند، كشت. سرانجام مدافعان شهر به جزیره صقلیه (سیسیل) و اندلس گریختند. حسان به قتل و غارت پرداخت و قرطاجنه را فتح كرد و دستور تخریب آن را داد. در این هنگام، به او خبر رسید كه رومیان و بربرها در بَنْزرت* و صطفوره گردهم آمده‌اند. وى به‌سرعت خود را به آنان رساند و آنان را شكست داد و بر آن شهرها چیره شد. مردم افریقیه به شهرهاى باجه* و بونه* پناه بردند. حسان، پس از این پیروزى، به قیروان بازگشت تا مجروحان سپاهش، كه عده آنان بسیار بود، بهبود پیدا كنند (ابن‌اثیر، ج ٤، ص ٣٦٩ـ٣٧٠؛
ابن‌عذارى، ج ١، ص ٣٤ـ٣٥). پس از آن، متوجه بربرهاى بُتر* در مناطق مركزى شد كه به رهبرى زنى قدرتمند، به نام كاهنه* گردهم آمده بودند. كاهنه در كوههاى اوراس موضع گرفته بود. رومیانِ افریقیه او را بزرگ می‌داشتند و همه بربرها فرمان‌بردار او بودند (ابن‌عذارى، ج ١، ص ٣٥؛
ابن‌خلدون، ج ٦، ص ١٤٣). حسان در نواحى كوه اوراس، كنار وادى مسكیانه، از نیروهاى كاهنه به‌ سختى شكست خورد. بسیارى از لشكر عرب كشته و هشتاد تن اسیر شدند. حسان به طرابلس غرب رفت. سپس در نامه‌اى به عبدالملك‌بن مروان، او را از شكست خود آگاه كرد و قرار شد تا رسیدن دستور خلیفه در همان محل بماند. گفته شده است كه حسان پنج سال در برقه* ماند و در آنجا قصرهایى بنا كرد كه به نام او معروف شدند (ابن‌عبدالحكم، همانجا؛
ابن‌اثیر، ج ٤، ص ٣٧٠؛
ابن‌عذارى، ج ١، ص ٣٥ـ ٣٦). در این مدت، كاهنه بر افریقیه فرمانروایى می‌كرد و با خشونت با مردم رفتار می‌نمود. وى شهرها و روستاهاى افریقیه را ویران كرد تا عربها را از تصرف آنها منصرف سازد (ابن‌اثیر، ج ٤، ص ٣٧٠ـ٣٧١؛
ابن‌عذارى، ج ١، ص ٣٦) و همین موجب دشمنى بربرها و همچنین رومیان مسیحى منطقه با او گردید، چنان‌كه نزد حسان رفتند و از كاهنه شكایت كردند. حسان نیز، پس از آنكه از شام نیروى كمكى رسید، به جنگ كاهنه رفت. در این نبرد، كاهنه شكست خورد و كشته شد. پس از آن، بربرها راهى جز تسلیم در برابر مسلمانان نداشتند. حسان بدین شرط به آنان امان داد كه همواره لشكرى دوازده هزار نفرى از آنان در جهادهاى مسلمانان شركت كنند. وى فرمانروایى بربرها را به پسران كاهنه داد. پس از آن، اسلام در میان بربرها منتشر شد و حسان به مقرّ خود در قیروان بازگشت (ابن‌اثیر، ج ٤، ص ٣٧١ـ٣٧٢؛
ابن‌عذارى، ج ١، ص ٣٦ـ٣٨؛
ابن‌خلدون، همانجا).

درباره تاریخ فتوحات حسان‌بن نعمان اختلاف‌نظر وجود دارد؛
ابن‌عبدالحكم (ص ٣٤٠) جمادی‌الآخره ٧٦، ابن‌اثیر (ج ٤، ص ٣٧٢) رمضان ٧٤ و ابن‌عذارى (ج ١، ص ٣٨) رمضان ٨٢ را ذكر كرده‌اند. حسان‌بن نعمان به چنان قدرتى دست یافت كه كسى یاراى جنگیدن با او نداشت. پس از آن وى به انتظام امور پرداخت، مسجدجامع قیروان را ساخت، دیوانهایى تشكیل داد و براى رومیان و بربرهایى كه بر آیین مسیحى ماندند، خراج مقرر كرد (ابن‌عبدالحكم؛
ابن‌عذارى، همانجاها؛
ابن‌خلدون، ج ٦، ص ١٤٣ـ١٤٤). وى به فرمان خلیفه عبدالملك‌بن مروان، براى ساختن ابزار و آلات دریانوردى، در تونس دارالصناعه تأسیس كرد (ابن‌خلدون، ج١: مقدمه، ص ٣١٤).

روزهاى پایانى حكومت حسان‌بن نعمان در افریقا نیز به‌روشنى معلوم نیست. به روایت ابن‌اثیر (ج ٤، ص ٣٧٢)، حسان تا زمان مرگ عبدالملك‌بن مروان (سال ٨٦) به ولایت خود در افریقیه ادامه داد. در سال ٨٩، خلیفه ولیدبن عبدالملك حكومت افریقیه را به عموى خود، عبداللّه‌بن مروان، واگذار كرد. عبداللّه‌بن مروان نیز حسان را عزل و موسی‌بن نُصَیر* را به جاى او منصوب كرد. به روایت دیگر، حسان‌بن نعمان در جمادی‌الآخره ٧٦ با غنایم فتوح خویش نزد عبدالملك‌بن مروان بازگشت (ابن‌عبدالحكم، همانجا). به‌نوشته خلیفةبن خیاط (ص ١٧٤)، حسان‌بن نعمان در سال ٧٨ از قیروان نزد خلیفه رفت و عبدالملك او را به حكومت افریقیه بازگرداند و طرابلسِ غرب را نیز به قلمرو او افزود، اما عبدالعزیزبن مروان، والى مصر، ولایت افریقیه را به موسی‌بن نصیر داد (قس ابن‌قتیبه، ج ٢، ص ٦٠ـ٦١؛
كندى، ص ٧٤؛
ابن‌عذارى، ج ١، ص ٣٩). به‌ گفته یعقوبى (ج ٢، ص ٢٧٧) پس از مرگ حسان‌بن نعمان، در سال ٧٧ عبدالملك، موسی‌بن نصیر را به جاى او منصوب كرد. تاریخ مرگ حسان‌بن نعمان را در سال ٨٠ در سرزمین روم (ابن‌عساكر، ج ١٢، ص ٤٥٣) یا در حدود ٩٠ (صفدى، ج ١١، ص ٣٦٠) نیز نوشته‌اند.

منابع :
(١) ابن‌اثیر؛
(٢) ابن‌تغری‌بردى، النجوم الزاهرة فى ملوك مصر و القاهرة، قاهره [? ١٣٨٣[ـ١٣٩٢/ [? ١٩٦٣[ـ١٩٧٢؛
(٣) ابن‌خلدون؛
(٤) ابن‌عبدالحكم، كتاب فتوح مصر و اخبارها، چاپ محمد حجیرى، بیروت ١٤١٦/١٩٩٦؛
(٥) ابن‌عذارى، البیان المُغرِب فى اخبار الاندلس و المَغرِب، ج ١، چاپ ژ.س. كولن و ا. لوى ـ پرووانسال، بیروت ١٤٠٠/١٩٨٠؛
(٦) ابن‌عساكر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ على شیرى، بیروت ١٤١٥ـ١٤٢١/ ١٩٩٥ـ٢٠٠١؛
(٧) ابن‌قتیبه، تاریخ الخلفاء، أو، الامامة و السیاسة، بیروت ١٤٠١/١٩٨١؛
(٨) خلیفةبن خیاط، تاریخ خلیفةبن خیاط، چاپ مصطفى نجیب فوّاز و حكمت كشلى فوّاز، بیروت ١٤١٥/١٩٩٥؛
(٩) محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، حوادث و وفیات ٦١ـ٨٠ ه، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(١٠) همو، سیر اعلام النبلاء، ج ٤، چاپ شعیب ارنؤوط و مأمون صاغرجى، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(١١) صفدى؛
(١٢) محمدبن یوسف كندى، ولاة مصر، چاپ حسین نصار، بیروت ١٣٧٩/ ١٩٥٩؛
(١٣) یعقوبى، تاریخ.

/ فریده حشمتى /