حسام‌السلطنه ، جهانگیرمراد، نوازنده و از نخستین تصنیف‌سازان ایرانى در دوره جدید. وى نبیره فتحعلی‌شاه و نوه سلطان مرادمیرزا حسام‌السلطنه* بود. مادرش، ابتهاج‌السلطنه، نزد خواهر آقا حسینقلى، استاد عصر ناصرى، تعلیم تار می‌گرفت و با نقاشى و خوشنویسى نیز آشنا بود (خالقى، بخش ١، ص ٢٥٦).

جهانگیرمراد در ١٢٩٩/١٢٦٠ش در تهران زاده شد. در كودكى، نواختن تار را شروع كرد و سپس به راهنمایى دایی‌اش، مشكات‌الدوله، با پیانو آشنا شد و شوهر خواهرش، مجلل‌الدوله، او را به نواختن ویولن ترغیب كرد. وى مدتى نزد تقى دانشور (اعلم‌السلطان)، از نخستین نوازندگان ویولن در عصر قاجار، آموزش موسیقى دید و با ردیف و نواختن ویولن از روى كمانچه، كه شیوه مرسوم آن زمان بود، آشنا شد. از آن پس، حسام‌السلطنه، كه دوستانش او را حسام می‌خواندند، تار، سه‌تار، پیانو، عود، ضرب و به‌ویژه ویولن را به خوبى می‌نواخت (همان، بخش ١، ص ٢٥٧ـ٢٥٨؛ مشحون، ج ٢، ص ٥٨٢ـ ٥٨٣). همچنین، معاشرتهاى طولانى او با اصحاب موسیقى، دانشهاى بسیارى به او آموخت. از جمله معاشران او سیدحسین طاهرزاده*، غلامحسین درویش (درویش‌خان*)، سیدعزیزاللّه مَلك‌الذاكرین (سیدعزیز ملك)، عارف قزوینى* و بهار*، سراینده تصنیفهاى او، بودند (خالقى، بخش ١، ص ٢٥٨ـ ٢٥٩؛ ستایشگر، ذیل مادّه).

حسام‌السلطنه كه مناسبات نزدیكى با شاهان قاجار داشت، چندین سفر به اروپا كرد؛ اما برخلاف رسم آن روزگار، در این سفرها اثرى از خود بر صفحه‌هاى گرامافون ضبط نكرد و ظاهرآ تنها صفحه‌اى كه از او به یادگار مانده، تصنیف ابوعطا با شعر بهار است با مطلع «اى كبوتر از آشیان كناره كردى» (رجوع کنید به خالقى، بخش ١، ص ٢٥٩؛ مشحون،ج٢،ص٥٨٣). با این همه، او از معدود كسانى بود كه دستگاه فُنوگِراف (حافظ‌الاصوات) داشت و آن را بهترین معلمِ عیب‌یاب خود می‌دانست. طاهرزاده نیز بسیارى از موفقیتهاى خود را مدیون تمرین با فنوگراف حسام‌السلطنه دانسته است (رجوع کنید به سپنتا، ص ٨٦).

شهرت حسام‌السلطنه در موسیقى معاصر، براى نواهایى است كه بیشتر آنها با كلام ملك‌الشعراى بهار همراه شده است. تصنیف مشهور ماهور، با مطلع «عشق تو آتش جانا، زد بر دلِ من»، اثرى است كه حسام‌السلطنه در پانزده سالگى بر شعرى از بهار ساخت (رجوع کنید به دوامى، ص ٢٦٣ـ٢٦٤). گرچه حسام‌السلطنه اهل سیاست نبود، برخى از این تصنیفهاى او سیاسى و انتقادى و برخى نیز تغزلى بود. از جمله ساخته‌هاى اوست: تصنیف دشتى، به مناسبت قحطى ١٣٣٥/١٢٩٦ش (با مطلع «اى شهنشه، اى شهنشه زما باخبر باش») كه اشاره دارد به متهم ساختن احمدشاه به احتكار گندم و بالابردن قیمت نان (خالقى، بخش ١، ص ٢٥٩ـ٢٦٠)؛ تصنیف ابوعطا در انتقاد از دولت وثوق‌الدوله، با مطلع «اى شكسته دل، عاشقى زسر به‌در كن» (دوامى، ص ٢٣٢)؛ و تصنیف شوشترى، با مطلع «باد صبا بر گل گذر كن (همان، ص ٢١٥).

تبحر حسام‌السلطنه را در نواختن آهنگهاى ضربى ستوده و او را از بهترین نوازندگان ویولن در زمان خود دانسته‌اند (رجوع کنید به خالقى، بخش١، ص٢٦٣؛ مشحون، ج٢، ص٥٨٢ـ ٥٨٣). حسام‌السلطنه در ١٣٤٠ش در تهران درگذشت (مشحون، ج ٢، ص ٥٨٣).

منابع:
(١) روح‌اللّه‌خالقى، سرگذشت ‌موسیقی‌ ایران،بخش١، تهران١٣٥٣ ش؛
(٢) عبداللّه دوامى، ردیف آوازى و تصنیف‌هاى قدیمى به روایت استاد عبداللّه دوامى، گردآورى فرامرز پایور، تهران ١٣٧٥ش؛
(٣) ساسان سپنتا، تاریخ‌تحول ضبط موسیقی‌درایران، اصفهان ١٣٦٦ش؛
٤- مهدی‌ستایشگر، واژه‌نامه موسیقى ایران‌زمین، ج :٣ نام نامه موسیقى ایران زمین، تهران ١٣٧٦ش؛
(٥) حسن مشحون، تاریخ موسیقى ایران، تهران ١٣٧٣ش.

/ سیدعلیرضا میرعلی‌نقى /

تصاویر این مدخل:
جهانگیر مراد حسام السلطنه عکس از : مجموعه سید علیرضا میر علی نقی