حسابى ، محمود، استاد فیزیك، از پایه‌گذاران علم فیزیك و مهندسى جدید در ایران و شخصیت سیاسى معاصر. وى در ١٢٨١ش در تهران به‌دنیا آمد. پدرش، معزالسلطنه، از رجال حكومتى بود. چون پدربزرگش سفیر ایران در عثمانى بود، او به همراه خانواده‌اش به بغداد رفت. پس از دو سال، پدرش سفیر ایران در شامات (سوریه و لبنان) شد و آنان به دمشق و سال بعد به بیروت رفتند.

محمود حسابى تحصیلات ابتدایى را در مدرسه فرانسویان بیروت و با آغاز جنگ جهانى اول (١٩١٤ـ ١٩١٨)، در منزل به طور خصوصى گذراند، سپس وارد كالج امریكایى بیروت شد. پس از پایان جنگ، از ١٢٩٩ تا ١٣٠٠ش در لبنان به نقشه‌كشى راهها پرداخت. در ١٣٠١ش از مدرسه فرانسوى مهندسى بیروت مدرك مهندسى طرق و شوارع گرفت و از اواخر همان سال تا اوایل ١٣٠٣ش به امور راه‌سازى اشتغال داشت، سپس به فرانسه رفت و در ١٣٠٤ش از مدرسه عالى الكتریسیته پاریس، مهندسى برق گرفت و پس از گذراندن دوره‌هاى تحصیلى در مدرسه عالى معادن، در ١٣٠٦ش با دفاع از رساله‌اش با عنوان >«حساسیت سلولهاى فتوالكتریك»، از دانشگاه پاریس دانشنامه دكترى گرفت.

حسابى در ١٣٠٦ش به ایران بازگشت و در وزارت فواید عامه (وزارت راه) مشغول به‌كار شد. در همان سال، اولین مدرسه مهندسى وزارت راه را تأسیس كرد و خود در آنجا به تدریس پرداخت، سپس از وزارت راه كناره‌گیرى كرد و به وزارت فرهنگ پیوست و در پایه‌گذارى دارالمعلمین عالى، همراه با تدریس برخى دروس مشاركت نمود.

در ١٣١٠ش، حسابى با بودجه آزمایشگاههاى فیزیك دانشسراى عالى، نخستین ایستگاه هواشناسى را در ایران راه‌اندازى كرد. تا سالها بعد، رادیو ایران خبرهاى هواشناسى را از این دستگاه می‌گرفت.

پس از تأسیس دارالمعلمین عالى، حسابى به علی‌اصغر حكمت*، كفیل وزارت معارف، پیشنهاد تأسیس دانشگاه داد كه متعاقب آن طرح «قانون تأسیس دانشكده تهران» نوشته شد. با افتتاح دانشگاه تهران ‌در ٢٤اسفند ١٣١٣، حسابى به ریاست دانشكده فنى آن منصوب گردید كه ‌تا ١٣٣٦ش‌ادامه‌یافت.

حسابى در ١٣٢٥ش براى ادامه تحصیلات عالى به انگلستان و امریكا سفر كرد و در ملاقاتى با اینشتین، نظریه «بی‌نهایت بودن ذرات» خود را مطرح نمود و با تشویق اینشتین، این فرضیه را با جدیت پیگیرى كرد و نتیجه تحقیقات خود را در سالهاى ١٣٢٥ش و ١٣٢٦ش/ ١٩٤٦ و ١٩٤٧ در پرینستون و شیكاگو به‌چاپ رسانید كه مورد توجه برخى از فیزیك‌دانان قرار گرفت.

زندگى سیاسى حسابى در ١٣٢٨ش، با انتصاب او به نمایندگى مجلس سنا، آغاز شد. وى در سه دوره مجلس سنا، از ١٣٢٨ش تا ١٣٤٠ش، نماینده تهران بود. وى در اجراى قانون ملى شدن صنعت نفت، در ١٣٢٩ش، مشاركت فعال داشت و نیز در دولت دكتر محمد مصدق، سمت وزارت فرهنگ را پذیرفت. از اقدامات او در این سمت، پایه‌گذارى نخستین مدرسه عشایرى در ایران بود كه با كمك مردم منطقه عشایرى كهگیلویه به انجام رسید.

وى در ١٣٢٦ش در نامه‌اى به دكتر علی‌اكبر سیاسى، رئیس دانشگاه تهران، پیشنهاد كرد مركزى براى تحقیقات اتمى تأسیس شود (نامه مورخ ٩ شهریور ١٣٢٦) و در ١٣٣٢ش، به درخواست او، اولین‌گام براى تهیه مقدمات ایجاد مركز اتمى برداشته شد.

حسابى جزو اولین اعضاى پیوسته فرهنگستان ایران بود و به نمایندگى دانشكده علوم، در انجمن مركزى اصطلاحات علمى منصوب شد.

وى در تأسیس برخى مراكز علمى و تحقیقى شركت مؤثر داشت، از جمله در نخستین رصدخانه تعقیب ماهواره در شیراز، مركز مخابرات اسدآباد همدان، مؤسسه ملى استاندارد ایران، مؤسسه ژئوفیزیك دانشگاه تهران و انجمن ژئوفیزیك ایران؛ همچنان كه در بسیارى از مجامع و انجمنهاى علمى داخلى و خارجى عضو بود. وى هر چند در ١٣٤٧ش بازنشسته شد تدریس در دانشكده علوم دانشگاه تهران را تا ١٣٧١ش ادامه داد. حسابى در ١٢ شهریور ١٣٧١ در بیمارستان دانشگاه ژنو درگذشت. او را در مقبره خانوادگی‌اش در تفرش* به خاك سپردند.

وزارت فرهنگ در ١٣٢٧ش نشان علمى درجه اول كشور را به او داد (نامه ش ٧٨٠٧ مورخ ١٨ دى ١٣٢٧). دولت فرانسه نیز به دلیل تحقیقات علمى دكتر حسابى، بالاترین نشانهاى علمى خود را به او اهدا كرد: نشان اوفیسیه دولالژیون دونور در ١٣٣٠ش/ ١٩٥١، و نشان كوماندور دولالژیون دونور در ١٣٣١ش/ ١٩٥٢. در ١٣٥٠ش، دانشگاه تهران حسابى را به عنوان استاد ممتاز برگزید. چهارمین كنفرانس فیزیك ایران در ١٣٦٦ش در شیراز، به بزرگداشت حسابى اختصاص داشت كه در آنجا به او لقب پدر فیزیك ایران دادند.

حسابى، به‌منظور تشویق جوانان به ‌فعالیتهاى علمى، هر ساله به یكى از دانشجویان دوره كارشناسى فیزیك یا دیگر دانشوران جوانى كه انجمن فیزیك ایران كار بدیع آنان را برمی‌گزید، «جایزه حسابى» را اهدا می‌كرد. جایزه مشابهى نیز به برگزیدگان انجمن مهندسان مكانیك ایران اهدا می‌گردید. اهداى این جوایز را بنیاد پروفسورسیدمحمود حسابى همچنان ادامه داده است.

از حسابى بیش از ٢٥ رساله و كتاب منتشر شده است. آثارى چون دیدگانى فیزیكى (١٣٤٠ش)، نگره كاهنربایى (١٣٤٥ش)، فیزیك حالت جامد (١٣٤٨ش)، دیدگانى كوانتیك (١٣٥٨ش)، و كتاب واژه هاى علمى از كتاب دیدگانى كوانتیك (١٣٦٩ش).

آثار او در خصوص زبان فارسى عبارت‌اند از: نامهاى ایرانى (١٣١٩ش)؛ توانایى زبان فارسى (١٣٥٠ش)؛ وندها و گهواژه‌هاى فارسى (١٣٦٨ش)؛ و فرهنگ حسابى (١٣٧٠ش)، كه شامل معادلهاى فارسىِ برخى واژگان انگلیسى است.

منابع :
(١) علاوه‌بر اسناد مذكور در متن، موجود در پرونده استخدامى محمود حسابى در بایگانى دانشگاه تهران؛
(٢) «استاد دكتر محمود حسابى»، دانشمند، سال ٢٦، ش ١ (فروردین ١٣٦٧)؛
(٣) «استاد دكتر محمود حسابى رهگشاى فیزیك نوین در ایران»، كیهان فرهنگى، سال ٤، ش ٧ (مهر ١٣٦٦)؛
(٤) فریبرز بدیع، بنیاد پروفسور سیدمحمود حسابى، تهران، مصاحبه، ٦ تیر ١٣٨٠؛
(٥) پروفسور محمود حسابى، گردآورنده : اداره كل امور فرهنگى ایرانیان مقیم خارج از كشور (سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامى)، تهران : كمیل، ١٣٧٩ش؛
(٦) «تاریخى از فرهنگستان ایران»، نامه فرهنگستان، سال ١، ش ١ (فروردین و اردیبهشت ١٣٢٢)؛
(٧) ایرج حسابى، «ماجراى تأسیس اولین مدرسه مهندسى ایران در وزارت راه و ترابرى»، راه ابریشم، ش ٢١ (اردیبهشت و خرداد ١٣٧٨)؛
(٨) محمود حسابى، پدرعلم فیزیك و مهندسى نوین ایران، تهران ١٣٧٩ش؛
(٩) همو، «در حضور استاد»، مجله فیزیك، سال ٥، ش ٢ـ٣ (تابستان و پاییز ١٣٦٦)؛
(١٠) همو، راه ما: گفتارهایى از پروفسور سید محمود حسابى، تهران ١٣٧٩ش؛
(١١) امیرمسعود سپهرم، تاریخ برگزیدگان و عده‌اى از مشاهیر ایران و عرب، تهران ١٣٤١ش؛
(١٢) جمشید ضرغام بروجنى، دولتهاى عصر مشروطیت، تهران (? ١٣٥٠ش)؛
(١٣) باقر عاقلى، روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامى، تهران ١٣٧٦ش؛
(١٤) داریوش عباسى و ح. محبعلى، «یادمانى از پروفسور محمود حسابى: ستاره‌یى كه ٥ سال پیش در آسمان علم و ادب غروب كرد»، ایران جوان، سال ١، ش ٧ (شهریور ١٣٥٦)؛
(١٥) احمد عبداللّه‌پور، وزراى معارف ایران: وزیران آموزش و پرورش، (بی‌جا) ١٣٦٩ش؛
(١٦) قاسم غنى، یادداشتهاى دكتر قاسم غنى، به كوشش سیروس غنى، تهران ١٣٦٧ش؛
(١٧) فرازهایى از زندگى پروفسور سید محمود حسابى پدر علم فیزیك و مهندسى نوین ایران، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، (بی‌تا.)؛
(١٨) عطاءاللّه فرهنگ قهرمانى، اسامى نمایندگان مجلس شوراى ملى از آغاز مشروطیت تا دوره ٢٤ قانونگذارى و نمایندگان مجلس سنا در هفت دوره تقنینیه از ٢٥٠٨ تا ٢٥٣٦ شاهنشاهى، تهران ١٣٥٦ش؛
(١٩) «گزارش چهارمین كنفرانس فیزیك ایران: شیراز، ١٥ـ٢٠ شهریور ١٣٦٦»، دانشمند، سال ٢٥، ش ٧ (مهر ١٣٦٦)؛
(٢٠) اقبال یغمائى، وزیران علوم و معارف و فرهنگ ایران، تهران ١٣٧٥ش؛

(٢١) Thomas R. Henry, "Broader concept of atom is advanced by Persian", The Evening star, no.٨ (Sept. ١٩٤٧).

/ نسترن طباطبائى /

تصاویر این مدخل:
محمود حسابی منبع: www.jjtvn.ir ٢٠.dec. ٢٠٠٨