حُرَیمِلاء ، شهرى در منطقه نجد عربستان سعودى. حریملاء در َ٨ ْ٢٥ عرض شمالى و َ٨ ْ٤٦ طول شرقى، در ٨٦ كیلومترى شمال‌غربى شهر ریاض (پایتخت عربستان سعودى)، در شمال‌غربى شهر سَدوس در وادى حَنیفه، میان اقلیم سُدَیر و اقلیم عارض، واقع است.

آب و هواى آن گرم و بیابانى است. میانگین دماى این شهر از حدود ْ١٤ در ماههاى سرد تا ْ٣٥ در ماههاى گرم متغیر است (رجوع کنید به اطلس المملكة العربیة السعودیة، ص ١٨٧؛ امارة حریملاء، قسم ١، ص ١٤٧ـ١٥٣). میانگین بارش سالیانه آن به حدود ١٢٠ میلیمتر می‌رسد كه مقدار ناچیزى است و براى جبران آن، سدّى در نزدیكى شهر ساخته شده است (امارة حریملاء، قسم١، ص١٦٩؛ اطلس المملكة العربیة السعودیة، ص ٧٨ـ ٧٩). حریملاء، به‌سبب خاك حاصلخیز و چاههاى عمیق، داراى كشاورزى مناسب و نخلها و درختان میوه و محصولات متنوع است (رجوع کنید به خزعل، ص١٤ـ١٥؛ حافظ وهبه، ص٥١؛ كحّاله، ص ١٠٤).

بنیان‌گذارى شهر را به آل‌مبارك، شاخه‌اى از آل‌ربّاع (از قبایل عَنزه) نسبت داده‌اند. آل مبارك نفوذ خود را بر این شهر تا ١٣٤٤ش حفظ كردند، هرچند قبایلى چون سُبَیع، دَواسِر، بنوتمیم و قحطان نیز در شهر حضور داشتند (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه).

در منابع، حریملاء به صورتهاى حُرَیمَله، حُرَیمِله، حَرمَله و حَرْمَلاء نیز ضبط شده است (رجوع کنید به سعدبن عبداللّه‌بن جنیدل، قسم ١، ص٣٧٠ـ٣٧١؛
ریحانى، ج ٢، ص ٤٩١؛
كحّاله، ص ٩٦؛
حافظ وهبه، ص ٤٩؛
الاطلس التاریخى للمملكة العربیة السعودیة، ص ٢٠٨ـ٢٠٩). نام حرملاء در برخى منابع ادبى كهن دیده می‌شود (براى نمونه رجوع کنید به اوس‌بن حجر، ص ١١١؛
نیز رجوع کنید به امارة حریملاء، قسم ٢، ص ٢٩). ابوعبید بكرى (ج ٢، ص٤٤٠) نیز به حَرْمَلاء اشاره كرده كه ظاهراً همان حریملاء است (امارة حریملاء، قسم ٢، ص ٢٨ـ٢٩). این شهر، كه گاهى با نواحى پیرامون به‌طور كلى شَعیب خوانده می‌شود (عبداللّه‌بن محمدبن خمیس، ص ١٤؛
د. اسلام، همانجا)، در منابع جدید به صورت حریملاء یا حریملا ذكر شده است (رجوع کنید به عثمان‌بن عبداللّه، ج ١، ص ٨؛
فؤاد حمزه، ص ٧٥؛
فیلبى، ص ٨٣؛
امارة حریملاء، ١٤٠٦).

حریملاء از دیرباز قلمرو امیران شهر عُیینه* بود (خزعل، ص ٧١). آبادانى و رونق این شهر از سده نهم، و به هنگام ورود یوسف ابوریشه (رئیس یكى از قبایل) به این سرزمین، آغاز شد. وى با حفر چاه و ساختن دژ، در آبادانىِ حریملاء كوشید. در نیمه سده یازدهم، كه گروههاى دیگرى به حریملاء رفتند، آبادانى بیشترى در آن صورت گرفت (امارة حریملاء، قسم٢، ص٢٩ـ٣٠).

حریملاء از شهرهاى مهم وهابیون و سعودیها به‌شمار می‌رود. این شهر از نخستین شهرهایى بود كه محمدبن سعود (نخستین فرمانرواى آل‌سعود، متوفى ١١٧٩) به آن توجه كرد و پس از وى، محمدبن عبدالوهاب (مؤسس فرقه وهابى)، در حریملاء اقامت گزید و دعوتش را به دیگر مناطق اعلام كرد (خزعل، ص ٧٢ـ٧٦؛
فیلبى، ص ٨١؛
رنتز، ص ٥٥؛
الاطلس التاریخى للمملكة العربیة السعودیة، ص ٤٤ـ٤٥، ٤٧،٥١). حملات گوناگونى كه از نیمه دوم سده دوازدهم به حریملاء شد، موجب گردید تا چند بارو دور شهر بنا گردد (رجوع کنید به امارة حریملاء، قسم ٢، ص ٣١؛
نیز رجوع کنید به ادامه مقاله). در سده‌هاى اخیر نیز بارها در این شهر جنگهاى داخلى و خارجى روى داده است (رجوع کنید به فیلبى، ص ٧٢ـ٧٤، ٩٧، ١٠٥ـ ١٠٦، ٣٣٩، ٣٩٤). در ١٣٠٩ حریملاء در معرض كشمكشهاى محمدبن رشید (حاكم حائل) و عبدالرحمان‌بن فیصل (از امراى سعودى) قرار گرفت (رجوع کنید به حافظ وهبه، ص ٢٣٧) و سرانجام در ١٣٤٠، عبدالعزیزبن سعود (مؤسس عربستان سعودى) آن را تصرف كرد (رجوع کنید به الاطلس التاریخى للمملكة العربیة السعودیة، ص ٢٠٨).

جمعیت حریملاء، به سبب جنگهاى متعدد، همواره در نوسان بوده، اما به طور كلى سیر صعودى داشته است. در اواخر سده سیزدهم/ نوزدهم، حریملاء ٤٦٥ خانه داشت كه بیشتر ساكنان آن از قبایل عَنزه، بنی‌تمیم، بنی‌هاجر و سُبَیع بودند (لاریمر، ج ٧، ص ١٧٢). در سده چهاردهم/ بیستم، حریملاء از شهرهاى مهم امارت وَشْم و تابع عارض در نجد بود و بالغ بر سه‌هزار تن جمعیت داشت (كحّاله، ص ١٠٣ـ١٠٤؛
حافظ وهبه، ص ٥١؛
فؤاد حمزه، ص ٧٤ـ٧٥). داوتى در نیمه اول همین سده آن را شهرى پرجمعیت وصف كرده است (ج ٢، ص ٣٩٦). در ١٣٧٩ش/٢٠٠٠، جمعیت آن به بیش از یازده هزار تن رسید (امارة حریملاء، قسم ١، ص ٢٧٥). امروزه این شهر مركز یكى از شهرستانهاىِ (محافظه‌هاى) استانِ (منطقه) ریاض است (رجوع کنید به اطلس المملكة العربیة السعودیة، ص ١٥).

در حریملاء آثار متعددى وجود دارد، از جمله مسجدجامع، خانه محمدبن عبدالوهاب (رجوع کنید به امارة حریملاء، قسم ٢، ص ٩٨)، آثار باروى ابوریشه از سده نهم، بقایاى دژ حسیان از نیمه دوم سده یازدهم، و آثارى از دژهاى عقده از اوایل سده دوازدهم و بلد یا جماعه از نیمه دوم این سده (همان، قسم ٢، ص ٢٤). در سده سیزدهم نیز دژ بزرگى بر فراز تپه‌اى در شهر بنا شد كه از لحاظ معمارى بسیار ارزشمند است (حافظ وهبه؛
لاریمر، همانجاها). علاوه بر اینها، حریملاء یك بازار كوچك نیز داشته است (لاریمر، همانجا).

منابع :
(١) الاطلس‌التاریخى للمملكة العربیة السعودیة، ریاض: دارة الملك عبدالعزیز، ١٤٢١ /٢٠٠٠؛
(٢) اطلس المملكة العربیة السعودیة، ریاض: وزارة التعلیم العالى، ١٤٢٠/ ٢٠٠٠؛
(٣) امارة حریملاء، ریاض: جامعة الامام محمدبن سعود الاسلامیة، ١٤٠٦/ ١٩٨٦؛
(٤) اوس‌بن حجر، دیوان، چاپ محمدیوسف نجم، بیروت ١٣٩٩/ ١٩٧٩؛
(٥) عبداللّه‌بن عبدالعزیز بكرى، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، چاپ مصطفى سقّا، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٦) حافظ وهبه، جزیرةالعرب فى القرن العشرین، (قاهره ?١٣٧٥/ ١٩٥٦)؛
(٧) حسین خلف خزعل، حیاةالشیخ محمدبن عبدالوهاب، بیروت ١٩٦٨؛
(٨) امین ریحانى، ملوك العرب، بیروت [?١٣٤٣/ ١٩٢٤[؛
(٩) سعدبن عبداللّه‌بن جنیدل، المعجم الجغرافى للبلاد العربیة السعودیة: عالیة نجد، قسم ١، ریاض (١٣٩٨/ ١٩٧٨)؛
(١٠) عبداللّه‌بن محمدبن خمیس، المجاز بین الیمامة و الحجاز، ریاض ١٣٩٠/ ١٩٧٠؛
(١١) عثمان‌بن عبداللّه، عنوان المجد فى تاریخ نجد، ریاض: مكتبة الریاض الحدیثة، (بی‌تا.)؛
(١٢) فؤاد حمزه، قلب جزیرةالعرب، ریاض ١٣٨٨/ ١٩٦٨؛
(١٣) هرى سنت جان بریجر فیلبى، العربیة السعودیة، تعریب عاطف فالح یوسف، چاپ فهدبن عبداللّه سماوى و دیگران، ریاض ١٤٢٢/ ٢٠٠٢؛
(١٤) عمررضا كحّاله، جغرافیة شبه‌جزیرة العرب، چاپ احمدعلى، مكه ١٣٨٤/١٩٦٤؛

(١٥) Charles Montagu Doughty, Travels in Arabia deserta, London ١٩٢٧;
(١٦) EI٢, s.v. "Huraymila" (by J. Mandaville);
(١٧) J. G. Lorimer, Gazetteer of the Persian Gulf, 'Oman, and central Arabia, Buckinghamshire ١٩٨٦;
(١٨) George Rentz, "Wahhabism and Saudi Arabia", in The Arabian Peninsula: society and politics, ed. Derek Hopwood, London: George Allen and Unwin, ١٩٧٢.

/ محمدحسین اشرف /