حركت ملی‌گرا ، حزب، حزب ملی‌گراى تندرو تركیه كه در رسانه‌هاى فارسى زبان گاه حزب اقدام ملى نیز نامیده می‌شود. این حزب تا پیش از تحولات ساختارى و تصفیه رهبرى پیشین خود، كه به دست آلپ ارسلان توركش انجام گرفت، حزب جمهوری‌خواه دهقان ملت نامیده می‌شد (رجوع کنید به ادامه مقاله).

حسین فیض‌اللّه معروف به آلپ ارسلان توركش، ترك‌گراى تندرو و عضو كمیته وحدت ملى بود (رجوع کنید به بورا، ص ٦٨٦ـ ٦٨٧؛ ایشیق، ذیل"Turkes, Alparslan") كه فعالانه در كودتاى ١٣٣٩ش/ ١٩٦٠ شركت كرد اما چند ماه بعد به سبب تندروى همراه چندتن از اعضاى كمیته از كشور تبعید شد (گوگیلی‌لى، ص ١٤٩؛ بورا، ص ٦٨٨).

توركش دو سال پس از بازگشت به تركیه، در فروردین ١٣٤٤/ مارس ١٩٦٥ با شمارى از همفكران خود به حزب جمهوری‌خواه دهقان ملت پیوست. اندكى بعد، رئیس كل این حزب، به دلیل موضع‌گیریهاى آنان، از مقام خود استعفا كرد (گوگیلی‌لى، ص ٢٥٢؛ > دایرةالمعارف جمهوریت <، ج ٣، ص ١١٤). توركش بازرس كل حزب شد و با استفاده از امكان ارتباط مستقیم با سازمانهاى محلى حزب، بسیارى از اعضا و هواداران حزب را سوى جناح خویش جذب كرد (اوزدمیر، ص ٢٢٣). او و یارانش برنامه خود را ــكه براساس اصول نُه‌گانه‌اى، كه آن را > نه نور < (رجوع کنید به ادامه مقاله) می‌نامیدند، تدوین شده بودــ در آستانه انتخابات عرضه داشتند و همین اقدام، به تشدید اختلاف و انشعاب در حزب انجامید. اعضاى قدیم حزب، ضمن متهم كردن توركش به تقلید از هیتلر، خواهان اخراج او از حزب شدند (> دایرةالمعارف جمهوریت <، همانجا). سرانجام وى در همایش فوق‌العاده حزب در مرداد ١٣٤٤/ ژوئیه ١٩٦٥، با حمایت انجمنهاى مبارزه با كمونیسم، به ریاست كل حزب انتخاب گردید (بورا، ص ٦٨٩) و در انتخابات مهر/ اكتبر همان سال به مجلس راه یافت (> دایرةالمعارف جمهوریت <، ج ٣، ص ١١٧).

توركش در آغاز، جنبش خود را نوكمالى می‌نامید و ظاهراً نُه اصل را از «نُه عمده» آتاتورك گرفته بود (رجوع کنید به آق‌یول، ص ٧٤٧)، اگرچه محتواى این نه اصل به نوعى فراخوانى است در برابر شش پیكان حزب رقیب آنان، یعنى حزب جمهوری‌خواه خلق*. به قولى، مؤلف اصلى رساله >نه نور< ممتاز تورخان بوده (آقشین، ص ٢٧٨ـ٢٨١؛ ایشیق، ذیل Turhan, Mumtaz" ") یا در تألیف آن شركت داشته است (بورا، ص ٦٩٢). این نه اصل عبارت‌اند از: ملی‌گرایى، آرمان‌گرایى، اخلاق‌گرایى، علم‌گرایى، جامعه‌گرایى، روستاگرایى، آزادی‌خواهى و شخصیت‌گرایى، توسعه‌گرایى و خلق‌گرایى، صنعت‌گرایى و فن‌گرایى (همانجا؛ اوزدمیر، ص ٢٢٤). توركش مدعى بود نظامى صددرصد بومى و ملى و راه سومى در برابر ماركسیسم روسى و سرمایه‌دارى آنگلوساكسونى پى افكنده است (همانجاها).

توركش و همفكرانش پس از تسلط بر حزب جمهوری‌خواه دهقان ملت و تصفیه گروه رهبرى سابق آن و اعمال سازماندهى سلسله مراتبى بر تشكیلات آن (زورخر، ص ٢٦٩)ــ در همایش بهمن ١٣٤٧/ فوریه ١٩٦٩ نام حزب را به حزب حركت ملی‌گرا تغییر دادند و نشان سه هلال سفید بر زمینه سرخ را براى آن برگزیدند، كه با هویت نیمه نظامى حزب و نظام‌نامه جدید آن (مصوب در همان همایش) سازگار می‌نمود؛ اما جوانان وابسته به حزب، نشان گرگ خاكسترى افسانه‌اى (نماد نیاى تركان در داستان آفرینش رجوع کنید به آیواز (عیوض) اوغلو، ص ٥٤٢) را، كه سرش را به سوى هلال ماه دراز كرده است، ترجیح می‌دادند (اوزدمیر، ص ٢٢٣).

توركش كه تا اواخر دهه ١٣٤٠ش/١٩٦٠ از دیدگاه كمالیستى و سكولاریستىِ معتدل به اسلام می‌نگریست، تحت شرایط اجتماعى و سیاسى دو دهه بعدى تركیه، به ویژه در عرصه رقابت با زنجیره احزاب اسلامى ملی‌گرا (مانند نظام ملى، سلامت ملى و رفاه؛ رجوع کنید به >دایرةالمعارف جمهوریت <، ج ١، ص ٢٣٩، ٢٨٣، ٢٩٢، ٥٣٤، ج ٤، ص ١٢، ٥٧٩ـ ٥٨٠، ٦٠٠) و براى جذب عضو و هوادار به منظور كسب قدرت سیاسى، به طور روزافزونى به اسلام‌گرایى روى آورد. او از اواخر دهه ١٣٤٠ش/١٩٦٠ اسلام را عنصرى از هویت ملى و بخشى از میراث ملت ترك مطرح كرد (زورخر، ص ٢٧٠). از آن پس، جمله «اسلام جزء لایتجزاى تركیت است» شعار حزب حركت ملی‌گرا شد و در دهه بعدى ارجاعات دینى افزایش یافت، از جمله تأكید بر حدیثى كه تركها را قوم برگزیده و رهبر مسلمانان معرفى می‌كرد (جان، ص ٦٧٤ـ٦٧٥). با تندتر شدن صبغه اسلام‌گرایى حزب، مخالفت ترك‌گرایانِ پان‌تورانیستى (رجوع کنید به پان‌تركیسم*) برانگیخته شد كه به كناره‌گیرى و تصفیه آنان از حزب انجامید (باقراَزَر، ص ٣٥٣؛ ارتكین، ص ٣٨٣ـ ٣٨٤؛ آیواز (عیوض) اوغلو، ص ٥٧٤؛ جان، ص ٦٦٧). حزب حركت ملی‌گرا در راه اسلام‌گرایى چندان پیش رفت كه در انتخابات مهر ١٣٧٠/ اكتبر ١٩٩١ (رجوع کنید به> دایرةالمعارف جمهوریت <، ج ٤، ص ٣٣٤ـ ٣٣٥)، در اتحاد با حزب اسلام‌گراى رفاه و با شعار «مؤمنان متحد شوید»، شركت كرد (جان، ص ٦٧٨)؛ اما در دهه ١٣٧٠ش/ ١٩٩٠، از اسلام‌گرایى فاصله گرفت و بر ترك‌گرایى تأكید كرد (ارتكین، ص ٣٨٥؛ آرسلان، ص ٤٢٦؛ آیواز (عیوض) اوغلو، ص ٥٧٧)؛ اگر چه این به مفهوم تصفیه كامل عناصر اسلامى از حزب نبود (آرسلان، همانجا).

یكى از ویژگیهاى حزب حركت ملی‌گرا داشتن شاخه نظامى و تأكید بر سازماندهى نظامى و تربیت نیروهاى معروف به «گرگهاى خاكسترى» در اردوگاههاى ویژه و استفاده از آنها براى مرعوب ساختن مخالفان سیاسى خود، به ‌ویژه احزاب و سازمانها و روشنفكران چپ، بود (رجوع کنید به گوگیلی‌لى، ص ٣٣٠، ٣٧٦ـ٣٧٧، ٤٠٧ـ٤١٤؛ آقشین، ص ٢٤٩؛ اونسال، ص ٣٧٤ـ ٣٧٥). زورخر (همانجا) نیروهاى مورد بحث را به نیروى اس.آ ى هیتلر تشبیه كرده است.

در شهریور ١٣٥٩/ سپتامبر ١٩٨٠، كودتایى روى داد كه پس از آن، در بازداشتها و محاكمات وسیع رهبران احزاب، توركش به اعدام محكوم گردید، اما پس از چهار و نیم سال محكومیت، از زندان آزاد شد (تانؤر، ص ٢٨، ٣٤؛ كونگار، ص ١٩٥، ١٩٩). حزب حركت ملی‌گرا هم، مانند دیگر احزاب، چند سال از ادامه فعالیت بازماند (حزب حركت ملی‌گرا، ٢٠٠٥).

توركش پس از آزادى از زندان در فروردین ١٣٦٤/ آوریل ١٩٨٥ و رفع ممنوعیت فعالیت سیاسی‌اش در ١٣٦٦ش/ ١٩٨٧ (>دایرةالمعارف جمهوریت <، ج ٤، ص ١٥٥، ٥٤٩)، به علت ادامه ممنوعیت فعالیت حزب حركت ملی‌گرا، به حزب تلاش ملی‌گراــ كه براساس نظام‌نامه همان حزب شكل گرفته بود (تانؤر، ص ٦٤؛ جان، ص ٦٧٨)ــ پیوست و دو سال بعد، توركش به ریاست كل حزب انتخاب گردید (>دایرةالمعارف جمهوریت <، ج ٤، ص ١٩٤). توركش و هجده هم‌حزبی‌اش، در ائتلاف با حزب رفاه و تحت نام آن (رجوع کنید به همانجا)، در انتخابات مهر ١٣٧٠/ اكتبر ١٩٩١ پیروز شدند و به مجلس راه یافتند (همان، ج ٤، ص ٣٥٤؛ تانؤر، ص ٨٨). حزب تلاش ملی‌گرا در دى ١٣٧١/ ژانویه ١٩٩٣ نام حزب حركت ملی‌گرا را برخود نهاد (>دایرةالمعارف جمهوریت <، ج ٤، ص ٤١٥؛ حزب حركت ملی‌گرا، ٢٠٠٥).

با آنكه حزب حركت ملی‌گرا در اوایل تأسیس خود آراى كمى به‌دست آورد، اما چون هنوز شرط گذشتن از حدِنصابِ حداقل ده درصد كل آرا در كار نبود، توانست در انتخابات ١٣٤٨ش/ ١٩٦٩، ١٣٥٢ش/١٩٧٣ و ١٣٥٦ش/١٩٧٧ به مجلس راه یابد (كونگار، ص٣٢٣؛ >دایرةالمعارف جمهوریت <، ج ٣، ص ٢١٤، ٣٢٠ـ٣٢١، ٤١٨).

این حزب در دهه ١٣٥٠ش/ ١٩٧٠، با وجود كمى شمار نمایندگانش در مجلس، در كنار حزب سلامت ملى به رهبرى نجم‌الدین اربكان، در دو دولت ائتلافى به نخست‌وزیرى سلیمان دمیرل (رهبر حزب عدالت) نقش فعالى داشت و رهبران هر دو حزب، با درك این نكته كه دمیرل به وجودشان نیاز دارد، شمارى از وابستگان و هواداران خود را وارد ادارات دولتى كردند. حزب حركت ملی‌گرا، به ‌ویژه با استفاده از این موقعیت، توانست در تشكیلات پلیس و نیروهاى امنیتى نفوذ كند و نظر آنها را به حمایت از گرگهاى خاكسترى جلب نماید (زورخر، ص ٢٧٤ـ٢٧٦). دو كابینه ائتلافى مورد بحث ــكه خود را حكومت جبهه ملی‌گراى اول و حكومت جبهه ملی‌گراى دوم می‌نامیدندــ در مقابل حزب جمهوری‌خواه خلق، به رهبرى بلند اجویت، تشكیل شده بودند، اما حكومت جبهه ملى دوم بیش از چند ماه دوام نیاورد و در دى ١٣٥٦/ دسامبر ١٩٧٧ به‌ ناچار جایش را به حكومت ائتلافى اجویت سپرد (همان، ص ٢٧٥).

از آن پس، حزب حركت ملی‌گرا فقط در ١٣٧٠ش/ ١٩٩١، در نتیجه ائتلاف با حزب رفاه، با نوزده نماینده به مجلس راه یافت (رجوع کنید به >دایرةالمعارف جمهوریت <، ج ٤، ص ٦٦ـ٦٧، ١٩٤ـ١٩٥).

توركش در ١٩ فروردین ١٣٧٦/ ٨ آوریل ١٩٩٧ درگذشت (همان، ج ٤، ص ٥٤٩) و دولتْ باغچه لى به جانشینى او برگزیده شد (رجوع کنید به اوغورتكین، ص٤٠، ٥٢؛ >دایرةالمعارف جمهوریت <، ج ٤، ص ٥٤٧، ٥٧٤). باغچه‌لى و سیاست‌گذاران حزب كوشیدند حزب را به میانه‌روى و آشتی‌جویى رهنمون شوند، كه بر اثر آن، شمار نمایندگان حزب در مجلس به ١٢٩ نماینده ارتقا یافت و حزب حركت ملی‌گرا به دومین حزب تركیه پس از حزب دموكراتیك چپ، به رهبرى اجویت، بدل شد. با ائتلاف این دو حزب دولتْ باغچه‌لى معاون نخست‌وزیر شد (اوغورتكین، ص ٥٤؛ >دایرةالمعارف جمهوریت <، ج ٤، ص ٦٢٦ـ٦٢٨) و دوازده وزیر وابسته به آن حزب در كابینه شركت كردند (حزب حركت ملی‌گرا، ٢٠٠٥). در انتخابات ٣١ تیر ١٣٨٦/ ٢٢ ژوئیه ٢٠٠٧، حزب حركت ملی‌گرا به عنوان سومین حزب تركیه، با ٧١ نماینده در مجلس حضور یافت (>«نتایج انتخابات ٢٢ ژوئیه ( ٢٠٠٧)»<، ٢٠٠٨؛ براى آگاهى بیشتر درباره اهداف و چگونگى سازماندهى حزب رجوع کنید به حزب حركت ملی‌گرا، ٢٠٠٥).

منابع :

(١) Sina Aksin, "Dusunce tarihi (١٩٤٥ sonrasâ), in Turkiye tarihi, ed. Sina Aksin, vol. ٥ Istanbul, ١٩٩٧;
(٢) Taha Akyol, "Liberalizm ve milliyetcilik", in Modern Turkiye'de siyasi dusunce, vol. ٤, Istanbul: Iletisim Yayinlari, ٢٠٠٣;
(٣) Emre Arslan, "Turkiye'de irkcilik", in ibid;
(٤) Besir Ayvazoglu, "Tanridag'dan Hira dagi'na uzun ince yollar", in ibid;
(٥) Guven Bakirezer, "Nihal Atsiz", in ibid;
(٦) Tanil Bora, "Alparslan Turkes", in ibid;
(٧) Kemal Can, "Ulkucu hareketin ideolojisi", in ibid;
(٨) Cumhuriyet ansiklopedisi: ١٩٢٣-٢٠٠٠, ed. Hasan Ersel et al., Istanbul: Yapi Kredi Yayinlari ٢٠٠٣;
(٩) Orhangazi Ertekin, "Cumhuriyet doneminde Turk culugun catallanan yollari", in Modern Turkiye'de siyasi dusunce, ibid;
(١٠) Ali Gevgilili, Yukselis ve dusus, Ankara ١٩٨٧;
(١١) Ihsan Isik, Turkiye yazarlar ansiklopedisi, Ankara ٢٠٠٤;
(١٢) Emre Kongar, ٢١. yuzyilda Turkiye: ٢٠٠٠'li yillarda, Turkiye'nin toplumsal yapisi, Istanbul ٢٠٠٤;
(١٣) Milliyetci Hareket Partisi (MHP), ٢٠٠٥. Retrieved Aug.١٣, ٢٠٠٨, from http://www. mhp. org. tr;
(١٤) Hikmet Ozdemir, "Siyasal tarih (١٩٦٠- ١٩٨٠)", in Turkiye tarihi, ed. Sina Aksin, vol. ٤, Istanbul ١٩٩٠;
(١٥) Bulent Tanor, "Siyasal tarih (١٩٨٠-١٩٩٥)", in ibid, vol. ٥, Istanbul ١٩٩٧;
(١٦) Latif Ugurtekin, Gundemdeki MHP, Istanbul ١٩٩٩;
(١٧) Artun Unsal, Umuttan yalnizliga: Turkiye isci partisi (١٩٦١-١٩٧١), Istanbul ٢٠٠٢;
(١٨) "٢٢ Temmuz [٢٠٠٧] secim sonuclari", Secim, ٢٠٠٨, Retrieved Jun. ٢٥, ٢٠٠٨, from http://www. secim. com;
(١٩) Erik Jan Zurcher, Turkey: a modern history, London ١٩٩٨.

/ رحیم رئیس‌نیا /

تصاویر این مدخل:
آلپ ارسلان تورکش ، رهبر حزب حرکت ملی گرا (نشان رسمی حزب در سمت چپ و نشان غیر رسمی در سمت راست تصویر دیده می شود) منبع:www.mhp.orgtr[١٢may ٢٠٠٨[