حرّانى ، حمّاد بن هبة اللّه‌ بن حمّاد فضیلى، محدّث و مورخ قرن ششم، كنیه‌اش ابوالثنا. وى در ٥١١ در حرّان* به دنیا آمد (ابن‌دبیثى، ص ٥١؛ ابن‌رجب، ج ١، ص ٤٣٤؛ عُلَیمى حنبلى، ج ٤، ص ٤٣). حرّانى بازرگان بود و به همین سبب به شهرهاى بسیارى سفر كرد، تا آنجا كه به «سفّار» شهره گشت. وى در این سفرها از محدّثان شهرهاى مختلفى چون شام، بغداد، خراسان، هرات و مصر كسب علم و حدیث كرد (ذهبى، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج ٢١، ص ٣٨٦؛ علیمی‌ حنبلى، همانجا).

حرّانى حنبلی‌ مذهب بود (منذرى، ج ١، ص ٤٣٨). مشایخ حدیث وى بسیارند كه برجسته‌ترین آنها اسماعیل سمرقندى، از محدّثان بغداد است (رجوع کنید به ذهبى، ١٤٠١ـ١٤٠٩؛ ابن‌رجب، همانجاها). علاوه‌بر سمرقندى، حرّانى در هرات از ابوالمحاسن مسعودبن محمدبن غانم، در مصر از عبداللّه‌ بن ابی ‌رفاعة، و در دمشق از علی‌بن حسن شافعى حدیث شنید (ابن‌عدیم، ج ٦، ص٢٩١٦ـ٢٩١٧؛ ابن‌ رجب، همانجا). همچنین در حرّان، بغداد و مصر به نقل حدیث پرداخت (ابن‌رجب، همانجا). برخى راویان حدیثِ وى عبارت‌اند از: عمروبن محمد عُلَیمى، عبدالقادر رُهاوى، علی‌بن‌مُفَضّل مقدسى، احمدبن‌سَلامَه حرّانى (ابن‌عدیم، ج٦، ص٢٩١٧؛ ذهبى، ١٤٢٤، ج١٢، ص١١٤١). تراجم‌ نویسان، حرّانى را در نقل حدیث به صداقت و وثاقت ستوده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌عدیم، ج ٦، ص ٢٩١٩؛ صفدى، ج ١٣، ص ١٥٤).

حرّانى كتابهاى بسیارى استنساخ كرد (ابن‌عدیم، ج ٦، ص ٢٩١٧؛ ذهبى، ١٤٢٤، همانجا). وى علاوه بر این، داراى ذوق و قریحه ادبى بوده و شعر نیكو می‌سروده كه برخى از آنها در كتابها ذكر شده است (رجوع کنید به سبط ابن‌جوزى، ج ٨، قسم ٢، ص ٥١١؛ ابن‌عدیم، ج ٦، ص ٢٩١٨؛ صفدى، همانجا؛ ابن‌كثیر، ج ١٣، ص ٣٣ـ٣٤).

حرّانى دو اثر نوشته است: فهرستى از راویانى كه نام آنها حمّاد است (منذرى؛ ابن‌رجب؛ علیمی ‌حنبلى، همانجاها)؛ كتابى در تاریخ حرّان (مقریزى، ج ٣، ص ٦٩٥؛ ابن‌مفلح حنبلى، ج ١، ص ٣٦٥)، كه در آن به ذكر شاعران، عالمان و فاضلان آن دیار پرداخته است (ابن‌عدیم، ج ٦، ص ٢٩١٧). این كتاب بر پایه احادیثى است كه حرّانى غالبآ آنها را از مشایخ خود شنیده است (ابن‌فُوَطى، ج ٤، قسم ٤، ص ٧٨١ـ٧٨٢). ذهبى (١٤٢٤، همانجا) از اتمام كتاب او سخن گفته اما سخاوى (ص ٢٥٩) گفته است كه‌ابوالمحاسن‌ بن سلامة بن خلیفه حرّانى آن را به اتمام رسانده است (قس حاجی‌خلیفه، ج ١، ستون ٢٩١ كه تألیف ابوالمحاسن را ذیلى بر كتاب حرّانى یاد كرده است). ابن‌عدیم (ج ٣، ص ١٥٣٣) و مغلطای‌بن قلیج (ج ١، ص٢٧) از این كتاب بهره برده‌اند و به‌نوشته كولبرگ (ص ٣٥٨) ابن ‌طاووس (ص ٢٠٢ـ٢٠٣) این كتاب را دیده و از آن نقل كرده است.

حمّادبن هبةاللّه در ١٢ ذیحجه ٥٩٨ در حرّان درگذشت و در همانجا به خاك سپرده شد (ابن‌عدیم، ج ٦، ص ٢٩٢٠؛ ابن ‌مفلح حنبلى؛ علیمی‌حنبلى، همانجاها).

منابع :
(١) ابن ‌دبیثى، ذیل تاریخ بغداد، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٢) ابن ‌رجب، كتاب الذیل على طبقات‌الحنابلة، ج ١، در ابن‌ابی‌یعلى، طبقات الحنابلة، ج ٣، بیروت ١٣٧٢/١٩٥٢؛
(٣) ابن‌طاووس، فرج المهموم فى تاریخ علماء النجوم، نجف ١٣٦٨، چاپ افست قم ١٣٦٣ش؛
(٤) ابن‌عدیم، بغیة الطلب فى تاریخ حلب، چاپ سهیل زكار، بیروت?( ١٤٠٨/ ١٩٨٨)؛
(٥) ابن‌فُوَطى، تلخیص مجمع الآداب فى معجم الالقاب، ج ٤، قسم ٤، چاپ مصطفى جواد، (دمشق ١٩٦٧)؛
(٦) ابن‌كثیر، البدایة و النهایة، ج١٣، بیروت ١٩٦٦؛
(٧) ابن‌مفلح حنبلى، المقصد الارشد فى ذكر اصحاب الامام احمد، چاپ عبدالرحمان ‌بن سلیمان عثیمین، ریاض ١٤١٠/ ١٩٩٠؛
(٨) حاجی‌خلیفه؛
(٩) محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ١٤٢٤/ ٢٠٠٣؛
(١٠) همو، سیراعلام النبلاء، چاپ شعیب أرنؤوط و دیگران، بیروت ١٤٠١ـ ١٤٠٩/ ١٩٨١ـ١٩٨٨؛
(١١) سبط ابن‌جوزى، مرآة الزمان فى تاریخ الاعیان، ج٨، قسم٢، حیدرآباد، دكن ١٣٧١/١٩٥٢؛
(١٢) محمدبن عبدالرحمان سخاوى، الأعلان بالتوبیخ لمن ذمّ التّاریخ، چاپ فرانتس روزنتال، بغداد ١٣٨٢/ ١٩٦٣؛
(١٣) صفدى؛
(١٤) مجیرالدین عبدالرحمان‌بن محمد علیمی‌حنبلى، المنهج الاحمد فى تراجم اصحاب الامام احمد، ج ٤، چاپ ریاض عبدالحمید مراد، بیروت ١٩٩٧؛
(١٥) مغلطای‌بن قلیج، اكمال تهذیب الكمال فى اسماءالرجال، چاپ عادل‌ بن محمد و اسامه ‌بن ابراهیم، قاهره ١٤٢٢/ ٢٠٠١؛
(١٦) احمدبن على مقریزى، كتاب المقفّی‌الكبیر، چاپ محمد یعلاوى، بیروت ١٤١١/ ١٩٩١؛
(١٧) عبدالعظیم‌بن عبدالقوى منذرى، التكملة لوفیات النقلة، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ١٤٠١/١٩٨١؛

(١٨) Etan Kohlberg, A medieval Muslim scholar at work: Ibn Tawus and his library, Leiden ١٩٩٢.

/ قاسم محسنی‌مرّى /