خلد برين ، كتابى در تاريخ عمومى به فارسى از آغاز تا سدۀ يازدهم، تأليف ميرزا محمديوسف واله اصفهانى، مورخ، اديب و ديوانى دورۀ صفويه. والۀ اصفهانى اين كتاب را در ايام سلطنت شاه سليمان اول صفوى* در ١٠٧٨ نوشت. او ابتدا قصد داشت كتاب را حدائق‌الخلد بنامد اما منصرف گرديد و نام خلد برين را برگزيد. خلد برين در هشت روضه و يك خاتمه تأليف شده است. نام روضه‌هاى آن عبارت است از: در تاريخ پيامبران و پادشاهان پيش از اسلام؛ در تاريخ پيامبر اسلام صلي‌اللّه عليه و آله و سلم و امامان شيعه؛ در تاريخ خاندان اموى و عباسى؛ در تاريخ دودمانهاى هم‌روزگار خلفاى عباسى؛ در تاريخ چنگيزخان مغول و خاندان او؛ در تاريخ تيمور و جانشينان او؛ در تاريخ سلسله‌هاى قراقوينلو و آق‌قوينلو و ديگر بازماندگان تيمور؛ در پادشاهى صفويان. روضۀ هشتم بيشترين بخش كتاب را شامل مي‌شود و در برگيرندۀ هفت حديقه بدين ترتيب است: در سرگذشت شاه اسماعيل اول صفوى* (حك : ٩٠٦ـ٩٣٠) و شرح احوال مشاهير سادات و شعرا و اديبان؛ در سرگذشت شاه طهماسب* اول (حك ٩٣٠:ـ٩٨٤) و شرح احوال اميران و هنرمندان آن دوره؛ در سرگذشت شاهزاده مظفر و شاه اسماعيل دوم* (حك : ٩٨٤ـ٩٨٥) و شاهزادگان ديگر؛ در سرگذشت سلطان محمد خدابنده* (حك : ٩٨٥ـ٩٩٦)؛ در سرگذشت شاه عباس اول* (حك : ٩٩٦ـ١٠٣٨)؛ در سرگذشت شاه صفى* (حك : ١٠٣٨ـ١٠٥٢)؛ و در سرگذشت شاه عباس دوم* (حك : ١٠٥٢ـ١٠٧٧). خاتمۀ كتاب نيز در شرح حال شاه سليمان اول صفوى (حك : ١٠٧٧ـ١١٠٥) است (واله اصفهانى، ١٣٧٢ش، ص ٢ـ٥؛ همو، پيشگفتار محدث، ص چهارده). مطالب كتاب ذيل ايام سلطنت هر پادشاه براساس سال هجرى قمرى و بيشتر با فصل بهار و عيد نوروز آغاز شده و معمولا نام تركى سالها نيز آمده است. سپس، رويدادهاى مهم آن سال، گاهى با ذكر روز و ماه، شرح داده شده و مؤلف هر كدام از پادشاهان صفوى را با يكى از القاب معروف آنها نام برده است (همان، ص ٥).

والۀ اصفهانى از منابع پيش از خود بهره برده و در بسيارى موارد، اثرش استنساخى است از آن آثار، به خصوص از تاريخ عالم‌آراى عباسى*، فتوحات شاهى، صفوةالصفا، نفحات‌الانس، حبيب‌السير، احسن‌التواريخ، ذيل تاريخ عالم آراى عباسى، عباسنامه، و به طور غيرمستقيم از خلاصةالتواريخ، تأليف قاضى احمد حسينى قمى (واله اصفهانى، ١٣٨٠ش، مقدمه نصيرى، ص بيست‌وهفت؛
رياض‌الاسلام، ص ٣٥٨ـ٣٥٩). والۀ اصفهانى در بيان حوادث عصر خويش از مشاهدات شخصى و شنيده‌هايش و اطلاعات دربارى مدد گرفته است (ثواقب، ص ٨١). وى در تدوين اثرش از ذكر مآخذ و منابع خوددارى كرده و از اين‌رو مورد اعتراض واقع شده است (رجوع کنید به گلچين معانى، ج ٢، ص ٦١٨). با اين همه، اين كار از ارزش كتاب نمي‌كاهد. خلدبرين علاوه بر دارا بودن اطلاعات تاريخى، مطالبى را به ذكر اميران، سادات، مشايخ، علما و هنرمندان اختصاص داده است (واله اصفهانى، ١٣٧٢ش، ص ٥ـ٦، ٣٠٥ـ٣٢٢، ٤٠٦ـ٤٨٥؛
همو، ١٣٨٠ش، ص ٣١٧ـ٣٦٧). والۀ اصفهانى با توجه به منصبش در امور ديوانى و علاقه به علم و هنر و دسترسى به منابع مورد نيازش، حوادث نزديك به زمان خود را با تفصيل بيشترى نوشته و جانب‌دارى وى از صفويه و نيروهاى قزلباش آشكار است. نثر كتاب با توجه به شيوۀ نگارش آن دوره و اينكه مؤلف در شعر و ادبيات دستى داشته، كمى پيچيده و سنگين است. به مناسبتهايى نيز در جاى جاى كتابش سروده‌هايش را اضافه كرده است (رجوع کنید به همو، ١٣٧٢، ص ٥٧٦، ٧٤٥).

از خلد برين نسخۀ كاملى در يكجا ديده نشده است و هر بخشى از آن در كتابخانه‌اى است (همان، پيشگفتار محدث، ص پانزده). روضه‌هاى ششم و هفتمِ خلد برين را، ميرهاشم محدث براساس نسخه‌اى به شماره ٤١٧٦ در كتابخانۀ ملى ملك، در ١٣٧٩ چاپ كرد. همو حديقۀ چهارمِ روضۀ هشتم را از روى نسخۀ شمارۀ ٢٥٢ كتابخانۀ مجلس شورا، در ١٣٧٢ منتشر نمود. محمدرضا نصيرى نيز حديقۀ ششم و هفتم از روضۀ هشتم را با عنوان ايران در زمان شاه صفى و شاه عباس دوم، با استفاده از سه نسخۀ خطى در ١٣٨٠ به چاپ رساند (واله اصفهانى، ١٣٨٠ش، مقدمه نصيرى، ص سى و دوـ سى و سه).

منابع :
(١) جهانبخش ثواقب، تاريخ‌نگارى عصر صفويه و شناخت منابع و مآخذ، شيراز، ١٣٨٠ش؛
(٢) رياض‌الاسلام، تاريخ روابط ايران و هند (در دورۀ صفويه و افشاريه)، ترجمه محمدباقر آرام و عباسقلى غفارى فرد، تهران ١٣٧٣ش؛
(٣) احمد گلچين معانى، تاريخ تذكره‌هاى فارسى، ج ٢، تهران ١٣٦٢ش؛
(٤) محمد يوسف واله اصفهانى، خلد برين، چاپ ميرهاشم محدث، تهران ١٣٧٢ش؛
(٥) همو، تهارن ١٣٧٩ش؛
(٦) همو، ايران در زمان شاه صفى و شاه عباس دوم، چاپ محمدرضا نصيرى، تهران ١٣٨٠ش.

/ جهانبخش ثواقب /

تاریخ انتشار اینترنتی:

١٤/٠٨/١٣٨٨