دُكَيْن راجِز ، نام دو شاعر عربِ رجزسرا در قرن اول و دوم. برخى اين نام را متعلق به يك شاعر (ابن‌قتيبه، ١٩٦٧، ج ٢، ص ٦١٠؛ ابوالفرج اصفهانى، ج ٩، ص ٢٦١ـ٢٦٢) و برخى متعلق به دو شاعرِ معاصرِ هم دانسته‌اند (ابن‌عساكر، ج ١٧، ص ٣٠٥، ٣٠٧؛ ياقوت حموى، ج ١١، ص ١١٣، ١١٧)، يكى دكين‌بن رجاء فُقَيْمى و ديگرى دكين‌بن سعيد دارمى.

در برخى كتابها، از دكين‌بن شَمّاخ كَلْبى (ابن‌عساكر، ج ١٧، ص ٣١٠) و دكين‌بن شَجَرة (ابوالفرج اصفهانى، ج ٦، ص ٧٨) نيز ياد شده است كه معاصر دكين‌بن سعيد بوده‌اند.

نام دكين به همراه نام عُمانى فُقَيْمى (محمدبن ذؤيب، متوفى ٢٢٨) نيز آمده كه نشان دهندۀ معاصر بودن ايشان است (جاحظ، ج ٤، ص ١٣٩؛ ابن‌معتز، ص ١٣٩؛ عبدالقادربن عمربغدادى، ج ١٠، ص ٢٤١)، ليكن با توجه به سال وفات دكين راجز (هر دو آنها) و اينكه عُمانى فقيمى از شاعران مديحه‌گوى خلفاى عباسى بوده، احتمالا منظور از دكين شخصى ديگر بوده است (رجوع کنید به ابن‌معتز، ص ١٣٩ـ١٤٣؛ عبدالقادربن عمر بغدادى، ج ١٠، ص ٢٤١).

از تاريخ ولادت دُكَيْن‌بن رجاء فُقَيمى، اطلاعى نيست، اما تاريخ وفاتش ١٠٥ ذكر شده است (ياقوت حموى، ج ١١، ص ١١٧). ابياتى از وى باقي‌مانده است، از جمله اُرجوزه‌اى در وصف يك مسابقۀ اسب دوانى كه به دستور وليدبن عبدالملك، خيلفۀ اموى (حك ٨٦:ـ٩٦)، بر پا شده بود. همچنين قصيده‌اى در مدح مصعب‌بن زبير، حاكم عراق (حك ٦٨:ـ٧١)، سروده است (همان، ص ١١٣ـ١١٧). به نوشتۀ زركلى (ج ٢، ص ٣٤٠)، احتمالا دكين، وليد را در شام و مصعب را در عراق ديده و اين دو قصيده را گفته است. جاحظ (متوفى ٢٥٥؛ ج ٣، ص ٧٤)، ابن‌قتيبه (متوفى ٢٧٦؛ ١٩٨٤، ج ١، ص ١٤٧)، ابوعبيد بكرى (متوفى ٤٨٧؛ ج ١، ص ٢١٤) و بطليوسى (متوفى ٥٢١؛ ج ٣، ص ٢٢٧) از ابيات او به عنوان شاهد لغوى استفاده كرده‌اند.

تاريخ ولادت دُكَين‌بن سعيد دارِمى نيز مشخص نيست. به نوشتۀ ياقوت حموى (ج ١١، ص ١١٩)، وى در ١٠٩ درگذشت. از اهالى بصره بود (ابن‌عساكر، ج ١٧، ص ٣٠٧). او ابياتى خطاب به عمربن عبدالعزيز (حك ٩٩:ـ١٠١)، خليفۀ اموى سروده و هدايايى نيز از وى گرفته بود (ابن‌عساكر، ج ١٧، ص ٣٠٧ـ٣٠٨، ياقوت حموى، ج ١١، ص ١١٧ـ١١٩)، اما ابن‌عبدربه (متوفى ٣٢٨؛ ج ١، ص ٣٢٢ـ ٣٢٣) اين اشعار را منسوب به دكين‌بن رجاء فقيمى دانسته است. دكين‌بن سعيد گاه در اشعار خود الفاظى نامأنوس و غريب به كار مي‌برده كه اهل لغت بر سر معناى آنها اختلاف نظر پيدا مي‌كردند (رجوع کنید به ابن‌عساكر، ج ١٧، ص ٣٠٩).

دو بيت شعر منسوب به دكين راجز (بدون تعيين نام دقيق وى) در زبان عربى به صورت مثل به كار مي‌رود (ابن‌قتيبه، ١٩٦٧، ج ٢، ص ٦١٢؛ ابوالفرج اصفهانى، ج ٩، ص ٢٦٢؛ رازى، ص ٦٥). ابوتمّام (متوفى ٢٣١؛ ص ٤٢) اين دو بيت و ديگر ابيات قصيده را به سموأل‌بن عادياء يا عبدالملك حارثى منسوب كرده است و ابن‌عساكر (متوفى ٥٧١، ج ١٧، ص ٣٠٨ـ٣٠٩) اين دو بيت را منسوب به محمدبن حسين دانسته و محمدبن ابوبكر رازى (متوفى ٦٦٦، ص ٦٥) يكى از آن ابيات را آورده و به لَجْلاج حارِثى يا سَموأَل نسبت داده است.

منابع :
(١) ابن‌عبدربه، شهاب‌الدين محمد، العقد الفريد، چاپ على شيرى، بيروت ١٤٠٩/١٩٨٩؛
(٢) ابن‌عساكر، ابوالقاسم علي‌بن حسن، تاريخ مدينة دمشق، چاپ على شيرى، بيروت، ١٤١٥/١٩٩٥؛
(٣) ابن‌قتيبه دينورى، ابومحمدعبداللّه‌بن مسلم، الشعر و الشعراء، چاپ احمدمحمد شاكر، مصر ١٩٦٧؛
(٤) ابن‌قتيبه، ابومحمدعبداللّه‌بن مسلم، كتاب المعانى الكبير فى ابيات المعانى، بيروت، ١٩٨٤؛
(٥) ابن‌معتز، عبداللّه؛
(٦) طبقات الشعراء المُحْدَثين، چاپ عمر فاروق طبّاع، بيروت ١٤١٩/١٩٩٨؛
(٧) ابوتمّام، حبيب‌بن اوس، ديوان الحماسة، چاپ عبدالمنعم احمد صالح، عراق ١٩٨٠؛
(٨) ابوالفرج اصفهانى، علي‌بن حسين؛
(٩) كتاب الأغانى، بيروت؛
(١٠) بطليوسى، عبداللّه‌بن محمدبن السيد، الاقتضاب فى شرح ادب الكتّاب، چاپ مصطفى سقّا، حامد عبدالمجيد، قاهره ١٩٨٣؛
(١١) بغدادى، عبدالقادربن عمر، خزانةالادب و لبّ لباب لسان‌العرب، تحقيق عبدالسلام محمد هارون، قاهره ـ رياض، ١٤٠٣/١٩٨٢؛
(١٢) بكرى أَوْنبى، ابوعبيد؛
(١٣) سمط اللالى، تصحيح عبدالعزيز اليمنى، قاهره ١٣٥٤/١٩٣٦؛
(١٤) جاحظ، ابوعثمان عمروبن بحر؛
(١٥) الحيوان، چاپ عبدالسلام محمدهارون، بيروت ١٣٨٨/١٩٦٩؛
(١٦) رازى، محمدبن ابوبكربن عبدالقادر؛
(١٧) الأمثال و الحكم، چاپ فيروز حريرچى، دمشق، ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(١٨) زركلى، خيرالدين، الاعلام، بيروت، ياقوت حموى، معجم‌الادباء، بيروت، ١٤٠٠/١٩٨٠.

/ زريندخت بروجرديان /

تاریخ انتشار اینترنتی:

٠٤/٠٣/١٣٨٨