دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٩١٢
سِيفى نيشابورى ، عليبن احمد ملقب به حكيم، شاعر و نويسندۀ نيمۀ دوم قرن ششم. تاريخ ولادت و فوت وى معلوم نيست. دولتشاه (ص ١٨٩) او را شاگرد فريد كاتب (متوفى بعد از ٦١٧) و مداح سلطان تكش خوارزمشاه (٥٦٨ـ٥٩٦) دانسته است (نيز رجوع کنید به خليل، ج ١، ص ٢٧٩؛ آذربيگدلى، ص ١٤١؛ هدايت، ج ١، ب ٢، ص ٧٠٨)، اما از قصيدۀ مشهور «سيم و سنگ» او چنين برميآيد كه ممدوحى به نام سلطان جلالالدين محمود داشته (رجوع کنید به جاجرمى، ج ١، ص س؛ هدايت، همان، ص ٧٠٩) كه ذبيحاللّه صفا احتمال داده است همان شاهمحمود، از پادشاهان آلافراسياب، خواهرزاده و جانشين سنجر در خراسان، باشد كه در سال ٥٦٦ مؤيد آياُبه، حاكم نيشابور، او را كور كرد (ج ٢، ص ٦٢٦). اگر اين فرض درست باشد، دو نكته دريافت ميشود: يكى اينكه او چند دهه پيشتر از نيمۀ دوم قرن ششم به دنيا آمده و ديگر اينكه وى قبل از راهيابى به دربار خوارزمشاهيان و مدح تكش، به دربار آلافراسياب راه يافته و بزرگان آنها را مدح گفته است. از سيفى اشعار محدودى در منابع درجه اول موجود است كه بعدها به صورت پراكنده در ديگر كتابها ذكر شده است. عوفى (ج ٢، ص ١٥٩)، ضمن ستايش از نظم و نثر او، اثر منثورى را به او نسبت داده كه شامل صد نامۀ عاشقانه در بيان روابط عاشق و معشوق است و آنگاه چهار غزل و دو رباعى از اشعار وى را آورده كه يكى از آنها هجوآميز است (عوفى، همان، ص ١٦٠ـ١٦١). شمس قيس رازى بخشى از قصيدۀ سيم و سنگ سيفى را در المعجم (ص ٣٨٤ـ٣٨٥) بهعنوان شاهدى بر صنعت التزام آورده كه نشاندهندۀ شهرت اشعارش در آن روزگار است و به گفتۀ اوحدى بليانى «اشعار مصنوعه متشكله و ممنوعالجواب بسيار دارد» (گ ٢٣٩ـ ب). به احتمال بسيار، اوحدى بهجز كتاب عوفى و دولتشاه، مأخذ ديگرى از اشعار سيفى در دست نداشته، زيرا به قصيدۀ اعناتيه سرو و ياقوت سيفى ــكه دويست سال قبل از او، جاجرمى (ج ١، ص ف) آورده ــهيچ اشارهاى نكرده است. برخى منابع، قصيده سيم و سنگ سيفى نيشابورى را، به اشتباه، به سيفى بخارائى و بديعى سيفى نسبت دادهاند (اوحدى بليانى، همانجا).
منابع :
(١) تقيالدين محمد اوحدى بليانى، عرفات العاشقين، نسخه كتابخانه ملك ؛
(٢) محمدبن بدرالجاجرمى، مؤنس الاحرار فى دقايق الاشعار، چاپ ميرصالح طبيبى، تهران ١٣٣٧ش؛
(٣) دولتشاه بن بختيشاه سمرقندى، تذكرةالشعراء، چاپ فاطمه علاقه، تهران، ١٣٨٦؛
(٤) امين احمدرازى، هفتاقليم، چاپ سيد محمدرضا طاهرى «حسرت»، تهران، ١٣٧٨؛
(٥) شمسالدين محمدبن قيس رازى، المعجم فى معايير اشعارالعجم، چاپ مدرس رضوى، تهران ١٣٣٨ش؛
(٦) ذيبحاللّه صفا، تاريخ ادبيات در ايران، تهران ١٣٧٨ش؛
(٧) محمد عوفى، لبابالالباب، چاپ ادوارد براون، ليدن ١٩٠٦.
/ معصومه اسدنيا /
تاریخ انتشار اینترنتی:١٨/١٢/١٣٨٧