حرّالى ، علی‌بن احمد، مفسر، فقیه، زاهد و صوفى مالكى مغربى قرن ششم و هفتم. وى منسوب به حرّاله، از توابع شهر مُرسیه واقع در مشرق اندلس، است (معلمةالمغرب، ج ١٠، ص ٣٣٦٤؛ قس ذهبى، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج ٢٣، ص ٤٧؛ زبیدى، ذیل «حرل» كه نامش را به تشدید لام آورده‌اند). اگر چه برخى از منابع مشهور نام او را حرّانى ضبط كرده‌اند (رجوع کنید به ذهبى، ١٩٦٣ـ١٩٦٤، ج ٣، ص ١١٤؛
ابن‌حجر عسقلانى، ج ٤، ص ٢٠٤)، اما چون ذهبى در كتابهاى دیگر خود صورت صحیح را به همراه توضیحاتى دالّ بر صحت آن آورده، قطعاً در میزان‌الاعتدال تصحیف روى داده و لفظ مصحّف عینآ به لسان‌المیزان ابن‌حجر نیز انتقال یافته است.

از سال ولادت او اطلاعى در دست نیست. وى در شهر مراكش متولد شد و رشد یافت و دوران آغازین علم‌آموزى خویش را در همانجا سپرى كرد (غبرینى، ص ١٤٥). حرّالى از محضر ابن‌قطان (رئیس طلاب مراكش) و كتّانى (فقیه و زاهد اهل فاس) بهره‌مند گردید (زبیدى، همانجا) و ادبیات عرب را در اندلس نزد ابن‌خروف و ابوالحجاج ابن‌هوى آموخت (همان، ص ١٤٦؛
ذهبى، ١٤٢٤، ج ١٤، ص ٢٤٥). وى پس از كسب علوم و معارف در مغرب، سفرى طولانى را به مشرق (مصر، شام و حجاز) آغاز نمود (غبرینى، ص ١٤٥). حرّالى در مشرق، دائماً از نقطه‌اى به نقطه دیگر نقل مكان می‌كرد (ذهبى، ١٤٠١ـ١٤٠٩، همانجا) و با شركت در جلسات تفسیر، در مدینه سرمایه علمى مناسبى براى تألیف تفسیر خود مهیا نمود (رجوع کنید به ادامه مقاله). وى به زیارت خانه خدا نیز نایل شد (همو، ١٤٢٤، همانجا) و شاهدى نیز دالّ بر حضور و اقامت موقت وى در قاهره موجود است (رجوع کنید به ابن‌مستوفى اربلى، قسم ١، ص ٤٣١ـ٤٣٢). او در مدت حضورش در مشرق با علماى بسیارى دیدار كرد. پس از آن به مغرب بازگشت و در شهر ساحلى بجایه* سكونت گزید (رجوع کنید به غبرینى، ص ١٥٣)، اما مجدداً به مشرق بازگشت و به بِلْبَیس* مصر، واقع در مسیر شام، رفت ولى مجبور به ترك آنجا گردید (همان، ص ١٥٥)، سپس به طرابلس شام رفت (مُناوى، ج ٢، جزء٢، ص ١٢٢) و در نهایت در سرزمین شام شهر حَماه را براى سكونت برگزید، در همانجا ازدواج كرد و در كنار شیخ شرف‌الدین ابن‌البارزى، قاضى آن شهر، روزگار گذراند (ذهبى، ١٤٢٤، ج ١٤، ص ٢٤٥ـ٢٤٦) و در همان مكان درگذشت (غبرینى، ص ١٥٤).

حرّالى داراى صفات پسندیده و اهل فضائل و برخوردار از هیئتى نیك بود. ذریه پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم را بسیار تكریم می‌نمود. با توجه به زهدى كه اختیار كرده بود، نصیب بسیار اندكى از دنیا داشت. بنابه گفته خودش در یك دوره هفت ساله جهاد با نفس، به مقامى دست یافته بود كه اقبال و ادبار خلق در نظرش هیچ ارزشى نداشت (همان، ص١٤٨ـ١٤٩). حلم و اخلاق نیكوى او را نیز بسیار ستوده‌اند (رجوع کنید به همان، ص١٥١ـ ١٥٤؛
ابن‌رشید، ج ٢، ص ٣٠٣ـ٣٠٨؛
تنبكتى، ص٣١٨ـ ٣٢٠؛
نبهانى، ج ٢، ص ٣٣٨ـ٣٣٩). به‌سبب شیوایى بیان و فصاحت كلام، مردم حَماه به مجلس وعظ و خطابه او روى آوردند (ذهبى،١٤٠١ـ١٤٠٩، همانجا؛
همو، ١٤٢٤، ج ١٤، ص ٢٤٦).

حرّالى در علم نیز سرآمد روزگار و صاحب دانشهاى گوناگون بود، تا جایی‌كه عده‌اى كه او را نمی‌شناختند، در تسلط او برچنین دایره گسترده‌اى از علوم تردید می‌كردند (غبرینى، ص ١٤٧). بنابه گفته ذهبى (١٤٢٤، همانجا)، شیخ شرف‌الدین ابن‌البارزى منزلت رفیع علمى وى را ستوده و از او به بزرگى یاد كرده است. زبیدى (همانجا) هم وى را مدرّس یازده علم و از عجایب روزگار در فهم و استنباط حقایق معرفى كرده است. وى علاوه بر اینكه در زمره مفسران به شمار می‌آید، در اصول، كلام، طبیعیات، الهیات، منطق و فلسفه چنان تسلطى داشت كه هنگام تدریس كتاب النجاة شیخ‌الرئیس ابوعلی‌سینا، به بعضى آراى او اشكال می‌گرفت و با استدلال آنها را نقض می‌كرد (غبرینى، ص ١٤٦ـ١٤٧). حرّالى در ادب نیز دستى داشت و از ذوق شعرى نیز بهره‌مند بود (براى نمونه اشعار او رجوع کنید به ابن‌مستوفى اربلى؛
تنبكتى، همانجاها). در علم و عمل به تصوف، حرّالى از پیشوایان محسوب می‌شود و با اینكه غبرینى (ص ١٤٨) از تألیفات روان و قابل فهم او در این موضوع خبر داده، تنها گوشه‌اى از كلمات پرمعناى او در بعضى كتابها نقل شده است (براى نمونه رجوع کنید به مناوى، ج ٢، جزء٢، ص ١٢٤ـ١٢٦). نكته عجیب و مبهم در تصوف وى آن است كه با وجود همعصرى با ابن‌عربى، هیچ‌یك از منابع به دیدار او با ابن‌عربى، چه در مشرق و چه در مغرب، اشاره‌اى نكرده‌اند. گرچه حرّالى از پیروان مذهب او دانسته شده (علی‌احمد، ص ١٨٨) و به همین سبب ذهبى و استادش ابن‌تیمیه، بنابر مشى خود در ایراد بر این طائفه، بر او و تفسیرش اشكال كرده‌اند (رجوع کنید به ذهبى، ١٤٢٤، همانجا). ورود در جرگه متصوفه حرّالى را وارد عرصه علم اسرار حروف كرد و تا آنجا پیش رفت كه مدعى شد زمان خروج دجّال و طلوع خورشید از مغرب را استخراج كرده است. ذهبى (١٩٦٣ـ ١٩٦٤، ج ٣، ص ١١٤) او را به دلیل چنین ادعایى از جُهّال و امثال دجّال شمرده است، ولى در تبحر او در علم حروف نباید از این مهم غافل ماند كه ابوالعباس بونى* در این علم، از شاگردان او بوده است (مناوى، ج ٢، جزء٢، ص ١٢٣؛
زبیدى، همانجا). از راویان دیگر حرّالى، قاضى ابو فارس‌ بن كحیلا (متوفى ٦٨٥) است (زبیدى، همانجا)، ضمناً شیخ ابوعبداللّه سَلاوى، معروف به خدیم‌المشایخ، مدتى در مشرق خادم او بوده و قسمت عمده‌اى از كرامات و اكثر تألیفات حرّالى از طریق او به دیگران انتقال یافته است (ابن‌رشید، ج ٢، ص ٢٩٦، ٢٩٩). ابن‌رشید (ج ٢، ص ٢٩٦، ٣٠٤) از بدخطى و عدم رعایت دقیق نكات اعرابى توسط سلاوى، انتقاد كرده است. این بدخطى باعث شده است كه در ضبط اسامى نتوان چندان به او اعتماد كرد.

آثار حرّالى فراوان و متنوع و نشان‌دهنده معلومات دائرةالمعارف‌گونه اوست. از جمله آثار او در تفسیر قرآن كتاب مفتاح‌الباب المقفّل لفهم‌القران‌المنزّل است (غبرینى، ص ١٤٦؛
ابن‌حجر عسقلانى، ج ٤، ص ٢٠٤؛
قس زبیدى، همانجا؛
بغدادى، ج ١، ستون ٧٠٧ـ٧٠٨) كه در حكم اصول و قواعد تفسیر قرآن است. او سپس اثرى دیگر در تكمیل این كتاب با نام عروةالمفتاح تألیف كرد. حرّالى در زمینه تفسیر قرآن همچنین كتابى نوشت با نام التوشیة و التوفیة. ابراهیم‌بن عمر بقاعى* (متوفى ٨٨٥) در تألیف تفسیرش، نظم الدرر فى تناسب الآیات والسور، از این سه كتاب بسیار بهره برده است (بقاعى، ج ١، ص١٠، براى نمونه رجوع کنید به ج ١، ص ٣٤، ج ١٢، ص ١١٤). حرّالى تفسیرى نیز داشته كه امروزه در دست نیست. بقاعى بخشى از این تفسیر (از ابتدا تا آیه ٣٧ سوره آل‌عمران) را در اختیار داشته كه، به‌ ویژه مباحث مرتبط با مناسبات آیات آن، بسیار او را مجذوب كرده (رجوع کنید به ج ١، ص ١٠) و ازاین‌رو در نظم‌الدرر فراوان به آن استناد كرده است. اخیراً بخشهایى از تفسیر مفقود حرّالى براساس تفسیر بقاعى بازسازى شده و به همراه سه كتاب پیش‌گفته حرّالى در مجموعه‌اى با عنوان تراث أبی‌الحسن الحرالى المراكشى فی‌التفسیر، به اهتمام محمادی‌بن عبدالسلام خیاطى به چاپ رسیده است (دارالبیضاء ١٤١٨/١٩٩٧، ص ١٤٣ـ٥٩٤). مبناى او در تدوین تفسیر قرآن، علاوه بر موهبتهاى خاص خداوندى، آموزه‌هایى از مفسر بزرگ، محمدبن عمر قرطبى (متوفى ٦٣١) بود كه در جلسات تفسیر سوره فاتحةالكتاب از وى فراگرفته بود (غبرینى؛
ابن‌حجر عسقلانى، همانجاها). روش تفسیرى او چنان است كه آیات را به زیبایى كنار هم قرار داده، آنها را بایكدیگر مرتبط ساخته و در این زمینه آراى بدیعى ارائه كرده است. وى بیش از هر چیز از ادبیات عرب و عقلیات یارى جسته و در موارد لازم از سبب نزول و علوم دیگر در تبیین آیات بهره گرفته و به روایات افرادى چون مجاهد، قتاده و ابن‌عباس چندان اعتنایى نكرده است (غبرینى، ص ١٤٨). گروهى از علما تفسیر او را عجیب و بی‌سابقه و در عین حال نیكو، مفید و بی‌نظیر دانسته‌اند (رجوع کنید به بقاعى، همانجا؛
مَقَّرى، ج ٢، ص ١٨٧ـ١٩٠؛
زبیدى، همانجا)، اما ذهبى (١٤٢٤، ج ١٤، ص ٢٤٦) احتمالات مطرح شده در تفسیر او را منطبق بر قواعد زبان عربى نمی‌داند و با نوعى طعنه می‌گوید كه از فهم پیچیدگیهاى تفسیرى او عاجز است.

فهرستها و تراجم، كتب متعدد دیگرى را به او نسبت داده‌اند. زركلى (ج ٤، ص ٢٥٧) از وجود نسخه‌هایى از برخى كتابهاى او با عنوان تفهیم معانی‌الحروف، الایمان التام بمحمد علیه‌السلام و السرالمكتوم فى مخاطبة النجوم خبر داده است. از دیگر آثار او جز نام و احیاناً موضوع آن اطلاعى در دست نیست، از جمله در علم فرائض كتابى باعنوان الوافى داشته كه تحسین دیگران را برانگیخته است (غبرینى، همانجا؛
ابن‌قُنفُذ، ١٩٧١، ص ٣١٥؛
همو، ١٤١٧، ج ١، ص ٤٠٧). همچنین كتابهاى المعقولات الاُوَل، در منطق (غبرینى، ص ١٤٦)، شمس مطالع القلوب و بدر طوالع الغیوب، الالماع بطرف من‌الانتفاع و شرح المُوَطَّأ و شرح الشفاء، در حدیث (بغدادى، همانجا) از اوست. شرح‌الاسماء الحسنى (ذهبى، ١٤٢٤، همانجا)، اسماء النبى علیه‌السلام، صلاح‌العمل لانتظار الاجل، لمعةالانوار و بركةالاعمار (حاجی‌خلیفه، ج ١، ستون ٨٩، ج ٢، ستون ١٠٨٢،١٥٦٤)، اللمعة فى حل‌الكواكب السبعة (غزى، ج ٢، ص ١٧٨، پانویس)، الاستقامة للنجاة یوم‌القیامة، شرح السنة العلّیة و ارشادات‌المعالى (مناوى، ج ٢، جزء٢، ص ١٢٣) در فهرست تألیفات او آمده‌اند.

یكى از كرامات شیخ را پیش‌بینى وقایع زمان مرگ او دانسته‌اند، چنان كه به هنگام نزدیك شدن آن، روز دقیق وفاتش را به اطرافیان خبر داد (غبرینى، ص ١٥٥). با این حال، در سال وفات وى اختلاف هست. براساس قولى، وى در ١٢ شعبان ٦٣٨ وفات یافت (همانجا؛
ابن‌ رشید، ج ٢، ص ٣٠٣)، اما دیگران تاریخ درگذشت وى را سال ٦٣٧ ذكر كرده‌اند (رجوع کنید به ذهبى، ١٤٢٤، همانجا؛
غسانى، ص ٤٩٦؛
ابن‌عماد، ج ٥، ص ١٨٩؛
زبیدى، همانجا). با وجود كثرت قائلان به نظر دوم، به دلیل تقارب زمانى غبرینى (متوفى ٧١٤) و ابن‌رشید (متوفى ٧٢١) قول اول صحیح‌تر به نظر می‌رسد.

منابع :
(١) ابن‌حجر عسقلانى، لسان‌المیزان، حیدرآباد، دكن ١٣٢٩ـ١٣٣١، چاپ افست بیروت ١٣٩٠/١٩٧١؛
(٢) ابن‌رشید، ملءالعیبة بما جمع بطول‌الغیبة فی‌الوجهة الوجیهة الی‌الحرمین مكة و طیبة، ج ٢، چاپ محمد حبیب‌بن خوجه، تونس ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(٣) ابن‌عماد؛
(٤) ابن‌قُنفُذ، شرف ‌الطالب فى أسنی‌المطالب، در موسوعة اعلام‌المغرب، ج ١، چاپ محمد حجّى، بیروت: دارالغرب ‌الاسلامى، ١٤١٧/١٩٩٦؛
(٥) همو، الوفیات، چاپ عادل نویهض، بیروت ١٩٧١؛
(٦) ابن‌مستوفى اربلى، تاریخ اربل، المسمّى نباهةالبلد الخامل بمن ورده من الاماثل، چاپ سامى صقار، (بغداد) ١٩٨٠؛
(٧) اسماعیل بغدادى، هدیةالعارفین، ج ١، در حاجى خلیفه، ج ٥؛
(٨) ابراهیم‌بن عمربقاعى، نظم‌الدرر فى تناسب الآیات و السور، حیدرآباد، دكن، ج ١، ١٣٨٩/١٩٦٩، ج ١٢، ١٣٩٨/١٩٧٨؛
(٩) احمدبابابن احمد تنبكتى، نیل الابتهاج بتطریز الدّیباج، چاپ عبدالحمید عبداللّه هرامه، طرابلس ١٣٩٨/١٩٨٩؛
(١٠) حاجى خلیفه؛
(١١) محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ١٤٢٤/٢٠٠٣؛
(١٢) همو، سیر اعلام‌النبلاء، چاپ شعیب أرنؤوط و دیگران، بیروت ١٤٠١ـ١٤٠٩/ ١٩٨١ـ١٩٨٨؛
(١٣) همو، میزان الاعتدال فى نقدالرجال، چاپ علی‌محمد بجاوى، قاهره ١٩٦٣ـ ١٩٦٤، چاپ افست بیروت (بی‌تا.)؛
(١٤) محمدبن محمد زبیدى، تاج‌العروس من جواهر القاموس، چاپ علی‌شیرى، بیروت ١٤١٤/ ١٩٩٤؛
(١٥) خیرالدین زركلى، الاعلام، بیروت ١٩٩٩؛
(١٦) علی‌احمد، الأندلسیون و المغاربة فى بلادالشام من نهایة القرن الخامس و حتى نهایة القرن التاسع الهجرى، دمشق ١٩٨٩؛
(١٧) احمدبن احمد غبرینى، عنوان‌الدرایة فیمن عرف من‌العلماء فی‌المائة السابعة ببجایة، چاپ رابح بونار، الجزائر ١٣٨٩/١٩٧٠؛
(١٨) محمدبن عبدالرحمان غزى، دیوان الاسلام، چاپ كسروى حسن، بیروت ١٤١١/١٩٩٠؛
(١٩) اسماعیل‌بن عباس غسانى، العسجد المسبوك و الجوهر المحكوك فى طبقات الخلفاء و الملوك، چاپ شاكر محمود عبدالمنعم، بغداد ١٣٩٥ / ١٩٧٥؛
(٢٠) معلمةالمغرب، سلا : مطابع سلا، ١٤١٠/١٩٨٩ـ، ذیل «الحرَّالى، علی‌بن احمد» (از حسن جلاب)؛
(٢١) احمدبن محمد مَقَّرى، نفح الطیب، چاپ احسان عباس، بیروت ١٣٨٨/ ١٩٦٨؛
(٢٢) محمد عبدالرؤوف‌بن تاج‌العارفین مُناوى، الكواكب الدریة فى تراجم السادة الصوفیة، أو، طبقات المناوى الكبرى، چاپ عبدالحمید صالح حمدان، قاهره ( ١٩٩٤)؛
(٢٣) یوسف‌بن اسماعیل نبهانى، جامع كرامات‌الاولیاء، چاپ ابراهیم عطوه عوض، بیروت ١٤١١/ ١٩٩١.

/ مهرداد عباسى /