دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٨٨
بَحری ، محمودبن باقر قادری ، صوفی و شاعر شبه قاره در قرن یازدهم و دوازدهم . در گوگی (در گذشته از توابع بیجاپور و اکنون از توابع مدراس ) به دنیا آمد و بیست سال نخست زندگی را در آنجا سپری کرد. به مطالعة تصوف پرداخت و در طریقه قادریه * مرید محمد باقر (متوفی ١٠٧٣) شد. پیوندهایی نیز با فرقة چشتیه * برقرار کرد. در سالهای حکومت سلطان سکندر عادلشاه (١٠٨٣ - ١٠٩٧) در بیجاپور مقیم شد و پس از آنکه اورنگ زیب در ١٠٩٧ سلطنت عادلشاهیان را برچید، به حیدرآباد رفت و در ١١٣٠ در همانجا درگذشت .
بحری درویشی گوشه گیر و شاعری بی اعتنا به مقامات حکومتی بود. در آثار خود تشکیلات شهرنشینی صوفیانی را که خود را با اسلام سنتی تطبیق داده اند تحقیر و استهزا کرده ، و به معیارهای ادبی نازل آنان ، علاقه شان به گسترش صرف حلقة مریدان و کنار آمدنشان با «اهل دنیا» و دربار ـ اگرچه خود نیز در اشعارش اورنگ زیب را مدح کرده ـ اشاره نموده است . چون در دوره ای از بی ثباتیهای سیاسی و محافظه کاری های دینی زندگی می کرد، نه تنها صوفی بلکه منتقدی اجتماعی نیز به شمار می آمد. او حتی بیجاپور روزگار خود را با بغداد عصر حسین بن منصور حلاج مقایسه کرده ، و احتمالاً منظورش این بوده است که اگر او نیز به دست مقامات بیجاپور بیفتد، با او همان می کنند که مقامات حکومت بغداد با حلاج کردند.
آثار: مَن گَلَن (سروده در ١١١٢)، مثنوی عرفانی به دکنی که قسمتهایی از آن را در ١١١٧ با عنوان عروس عرفان به نثر فارسی ترجمه کرده است (برای نسخه های خطّی رجوع کنید به منزوی ، ج ٣، ص ١٦٩٣)، و از نظر لطایف و ظرایف و داستانهای کوتاه و ابیات حکمی شبیه گلستان سعدی است ؛ بنگاب نامه ، منظومه ای در وصف بنگ از نظر عرفانی ؛ شرح غزل حکیم ناصرخسرو به فارسی ؛ کلیات بحری .
منابع :
(١) محمودبن باقر بحری ، عروس عرفان ، حیدرآباد، موزة سالار جنگ ، مجموعة تصوف ، ش ١١٤، کلکته ، انجمن آسیایی ، مجموعه نسخ خطی فارسی ، ش ١٢٨٣؛
(٢) م . حافظ سید، ویرایشگر، کلیات بحری ، لکهنو ١٣٣٩؛
(٣) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ، ج ٣، اسلام آباد ١٣٦٣ ش ؛
(٤) Richard M. Eaton, Sufis of Bijapur , Princeton ١٩٧٨;
(٥) D.N.Marshall, Mughals in India: a bibliographic survey, I: manuscripts , Bombay ١٩٦٧, ١٠٠-١٠١.
/ د. ج . ا. ، با اضافاتی از ) ایرانیکا / ر. م . ایتون (