حجازى ، فخرالدین، خطیب مذهبى، نویسنده و نماینده مجلس شوراى اسلامى. وى در ١٣٠٨ش در سبزوار متولد شد. پدرش، حاج شیخ محمد حجازى، از روحانیان سبزوار بود. فخرالدین حجازى ضمن كار، تحصیل كرد و دیپلم گرفت و در ١٣٢٨ش در وزارت فرهنگ استخدام شد (فریاد بعثت، ص ٥ـ٦،٢٠؛ حجازى، توضیحات پروین‌زاد، ص ٦). وى فعالیتهاى اجتماعى و فرهنگى را از دوره جوانى، با تأسیس انجمن تبلیغات اسلامى و تشكیل كتابخانه و مجالس سخنرانى، آغاز كرد. حجازى ضمن تدریس، در روزنامه اسرار شرق، كه در سبزوار منتشر می‌شد و وابسته به اعضاى تندرو جبهه ملى بود، مقاله می‌نوشت. وى همچنین عضو حزبهاى عدالت، دموكراتِ قوام‌السلطنه و حزب آزادى مردم وابسته به جبهه ملى بود (حجازى، ص ٨؛ فریاد بعثت، ص ٧، ١١).

حجازى در تیر ١٣٣١ روزنامه جلوه حقیقت را منتشر كرد. پس از كودتاى ٢٨ مرداد ١٣٣٢، دفتر روزنامه غارت و به آتش كشیده شد و حجازى از سبزوار به مشهد گریخت و از آبان ١٣٣٢ با سمت آموزگارى در مشهد مشغول به كار شد. وى با محمدتقى شریعتى*، مؤسس كانون نشر حقایق اسلامى، و برخى اعضاى كمیته جبهه ملى خراسان ارتباط برقرار كرد (حجازى، ص ٨ـ٩، ١٢؛ فریاد بعثت، ص ٦، ١١). حجازى در مشهد به فعالیت مطبوعاتى روى آورد، از جمله سردبیر روزنامه خراسان و مدیر مجله آستان قدس شد. وى همچنین هر هفته در منزلش جلسات تفسیر قرآن برگزار می‌كرد. حجازى به سبب سخنرانیهایش به «خطیب فرهنگ» مشهور شد. در ١٣٣٩ش نیز در رشته ادبیات فارسى از دانشگاه مشهد فارغ‌التحصیل شد (فریاد بعثت، ص ١٠ـ١١، ٢٠؛ الهى، ص ١٧٢؛ خسروشاهى، ١٣٨٦ش، ص ٦؛ حجازى، همان توضیحات، ص ٨). حجازى به سبب درگیرى با استاندار خراسان، تیمسار باتمانقلیچ، به گیلان تبعید شد، اما پس از تغییر استاندار، حكم تبعید وى لغو گردید (براى تفصیل ماجرا رجوع کنید به حضرت آیت‌اللّه... میلانى، ج ٣، ص ٥٦ـ٥٧؛ فریاد بعثت، ص٥٤ـ٥٥؛ خسروشاهى، ١٣٨٦شب، همانجا).

حجازى در اوایل مهر ١٣٤٥ به تهران آمد و در دبیرستان مروى به تدریس پرداخت (براى شرحى از فعالیتهاى او در آنجا رجوع کنید به حضرت آیت‌اللّه... میلانى، ج ٣، ص ٥٧). وى در تهران، به دعوت استاد مطهرى، به جمع سخنرانان در حسینیه ارشاد پیوست و در سالهاى ١٣٤٥ـ١٣٤٧ش مشهورترین سخنران آنجا شد. نسل جوان از سخنرانیهاى كوبنده و پرشور او استقبال كردند كه این امر، به‌تدریج، وى را آماج انتقادهاى گسترده دیگران قرارداد. برخى مخالفان او، با استناد به حضور حجازى در مجله نامه آستان قدس، در مقام مدیرمسئول، و مواضع كلى این مجله در خدمت حاكمیت، وى را فاقد صلاحیت سیاسى دانستند و نهایتآ او حسینیه ارشاد را ترك كرد (رجوع کنید به رهنما، ص ٣٣٣ـ٣٣٤؛ استاد شهید (مرتضى مطهرى) به روایت اسناد، ص ٤٨؛ حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواك، ص ٢٩ـ٣٠، ٨٣ـ٨٤؛ نیز رجوع کنید به حسینیه ارشاد*)، ولى در مجالس دیگر همچنان سخنرانى می‌كرد (رجوع کنید به اسناد انقلاب اسلامى، ج ٤، ص ٣٦٠؛ فریاد بعثت، ص ٢٤٧،٢٥٠ـ٢٦١). او از معدود سخنرانانى بود كه عضو مجموعه روحانیت نبود و در عین حال، سخنرانیهاى مذهبى می‌كرد، احتمالاً یكى از دلایل مخالفتها با وى، همین امر بود. ساواك نیز می‌كوشید به اختلاف خطباى مذهبى و حجازى دامن زند (رجوع کنید به فریاد بعثت، ص ٨٢، ١١٩، ١٦٢، ١٨٣، ١٩٧).

حجازى در دوره حكومت پهلوى چندین‌بار بازداشت شد و نامش در فهرست خطباى مذهبىِ ممنوع‌المنبر جاى گرفت (رجوع کنید به همان، ص ٧٧، ٣٧٧، ٣٨٠، ٣٨٦ـ٣٨٧؛ انقلاب اسلامى به روایت اسناد ساواك، كتاب ٥، ص ٥١١؛ خسروشاهى، ١٣٨٦ش ب، همانجا). تأسیس مؤسسه انتشاراتى بعثت، به منظور چاپ و انتشار كتاب در حوزه معارف اسلامى و مسائل سیاسى، كه با همكارى چند تن دیگر و حمایت مالى آیت‌اللّه میلانى، از مراجع تقلید آن زمان، صورت گرفت، از دیگر اقدامات او پس از خروج از حسینیه ارشاد بود (خسروشاهى، ١٣٨٦ش الف، ص ٦؛ همو، ١٣٨٦ش ب، همانجا؛ جعفریان، ص ٣٣، ٦٨، پانویس).

پس از پیروزى انقلاب اسلامى (١٣٥٧ش)، حجازى در سه دوره اول مجلس، نماینده مجلس شوراى اسلامى شد و در دوره اول، با اكثریت آرا، در صدر نمایندگان مردم تهران قرار گرفت (بارسقیان، ص ١٣). برخى وى را متهم به فرصت‌طلبى كرده‌اند (محمدمهدى جعفرى، مصاحبه، ٣٠ دى ١٣٨٦؛ فریاد بعثت، ص ١٦٢؛ رهنما، همانجا؛ نیز رجوع کنید به منصورى، ص ٢٠٤، به نقل از حیدر رحیم‌پور).

از حجازى چندین اثر تألیفى به جامانده، كه از آن جمله است: نقش پیامبران در تمدن انسان، پژوهشى درباره قرآن و پیامبر، سرود اقبال، جنگ از دیدگاه نهج‌البلاغه، سفرنامه فرنگ، فتح فاو، سى مقاله، چهاربنیان، امت و امامت. شگفتی‌هاى نهج‌البلاغه و زندگانى امام حسن (ع) دو اثر ترجمه‌اى وى از عربى به فارسى است (براى دیگر آثار وى رجوع کنید به پروین‌زاد، ص ١٨ـ٢١).

حجازى در ٢٩ اردیبهشت ١٣٨٦، پس از سالها بیمارى، در تهران درگذشت.

منابع :
(١) استاد شهید (مرتضى مطهرى) به روایت اسناد، تدوین مركز اسناد انقلاب اسلامى، تهران ١٣٧٨ش؛
(٢) اسناد انقلاب اسلامى، ج ٤، تهران: مركز اسناد انقلاب اسلامى، ١٣٧٤ش؛
(٣) حسین الهى، روزنامه و روزنامه‌نگارى در خراسان: از شهریور ١٣٢٠ تا ١ مرداد ١٣٣٢، مشهد ١٣٨٠ش؛
(٤) انقلاب اسلامى به روایت اسناد ساواك، كتاب ٥، تهران: وزارت اطلاعات، مركز بررسى اسناد تاریخى، ١٣٧٨ش؛
(٥) سرگه بارسقیان، «فخرالدین حجازى منتخب اول تهران در مجلس اول: خطیبى كه مقنن شد»، اعتماد ملى، ش ٤٧٣، ٧ مهر ١٣٨٦؛
(٦) شهلا پروین‌زاد، «كتابشناسى استاد فخرالدین حجازى»، كیهان فرهنگى، ش ٢٢٤ (خرداد ١٣٨٤)؛
(٧) رسول جعفریان، جریان‌ها و جنبش‌هاى مذهبى ـ سیاسى ایران: از روى كارآمدن محمدرضا شاه تا پیروزى انقلاب اسلامى، سالهاى ١٣٥٧ـ ١٣٢٠، تهران ١٣٨١ش؛
(٨) فخرالدین حجازى، «گفت و گوى خاموش»، تهیه و تنظیم مهدى پروین‌زاد، كیهان فرهنگى، ش ٢٢٤ (خرداد ١٣٨٤)؛
(٩) حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواك، تهران: وزارت اطلاعات، مركز بررسى اسناد تاریخى، ١٣٨٣ش؛
(١٠) حضرت آیت‌اللّه‌العظمى آقاى حاج سیدمحمدهادى میلانى (به روایت اسناد ساواك)، ج ٣، تهران: وزارت اطلاعات، مركز بررسى اسناد تاریخى، ١٣٨١ش؛
(١١) هادى خسروشاهى، «فخردین: مرد قلم و سخن»، اطلاعات، ش ٢٣٩٣٢، ٢٢ خرداد ١٣٨٦الف، همو، «مبارزات سیاسى فخرالدین حجازى»، همان، ش ٢٣٩٤٩، ١٢ تیر ١٣٨٦ب؛
(١٢) علی‌رهنما، مسلمانى در جستجوى ناكجاآباد: زندگینامه‌ى سیاسى على شریعتى، ترجمه‌ى كیومرث قرقلو، تهران ١٣٨١ش؛
(١٣) فریاد بعثت : فخرالدین حجازى به روایت اسناد ساواك، تهران: وزارت اطلاعات، مركز بررسى اسناد تاریخى، ١٣٨٣ش؛
(١٤) پروین منصورى، تاریخ شفاهى كانون نشر حقایق اسلامى، تهران ١٣٨٤ش.

/ حسن شمس‌آبادى /