حَجّاج ‌بن یوسف‌بن مَطَر ، مترجم و ریاضی‌دان سده دوم و سوم. از زندگى او اطلاع چندانى در دست نیست. به گفته یعقوبى (ص ٢٤١ـ٢٤٢، ٢٤٩)، ظاهراً در ١٤٥ طراحى و ساخت بخشهایى از بغداد، پایتخت تازه منصور عباسى، برعهده وى بوده است. بر همین اساس، سزگین (ج ٥، ص ٢٢٦) تاریخ تولد حجاج را ١٢٠ تعیین كرده است. در برخى منابع، براى وى القاب حاسب (بطلمیوس ، گ ١ر) و مهندس (یعقوبى، ص ٢٤٢، ٢٤٩) ذكر شده است.

ابن‌ندیم (ص ٣٠٤) از وى در زمره مترجمان یاد كرده است (نیز رجوع کنید به ابن‌ابی‌اصیبعه، ج ١، ص ٢٠٤). به گفته او (ص ٣٢٥)، نخستین بار حجاج اصول اقلیدس را ترجمه، و به هارون‌الرشید (حك :١٧٠ـ١٩٣) تقدیم كرد. این ترجمه بعدها به «نقل هارونى» مشهور شد (ابن‌ندیم، همانجا؛
قفطى، ص ٦٤). با به خلافت رسیدن مأمون (حك: ١٩٨ـ٢١٨)، باب تازه‌اى در ترجمه آثار یونانى گشوده شد. در این دوره حجاج، همراه با هیئتى رسمى از سوى مأمون، براى آوردن آثار علمى یونانى به روم شرقى سفر كرد (ابن‌ندیم،ص ٣٠٤؛
ابن‌ابی‌اصیبعه، ج ١، ص ١٨٧). وى همچنین ویرایش جدیدى از ترجمه قبلی‌اش از اصول را به مأمون تقدیم كرد (نیریزى، بخش ١، جزء١، ص ٤، ٦؛
بروكلمان، >ذیل<، ج ١، ص ٣٦٣)؛
البته ابن‌ندیم (ص ٣٢٥) از آن به‌مثابه ترجمه جدیدى یاد كرده است كه به «نقل مأمونى» شهرت یافت (نیز رجوع کنید به قفطى، همانجا). ترجمه نخست حجاج به‌جا نمانده است، اما گزیده‌هایى از ویرایش یا ترجمه دوم را در خلال شرحها و ترجمه‌هاى متعدد و نسخه‌هاى خطى به‌جا مانده از اصول می‌توان یافت (دیونگ، ١٩٩١، ص ٦٤٨)؛
البته براساس این گزیده‌ها نمی‌توان متن اصلى ترجمه یا ویرایش دوم حجاج را كاملا بازشناخت (رجوع کنید به همو، ١٩٨٤، ص ١٤٩). با وجود مقبولیت بیشتر ترجمه اسحاق‌بن حنین* از اصول، با بازنگرى ثابت‌بن قره*، ترجمه اول حجاج دست‌كم تا قرن چهارم (رجوع کنید به نیریزى، بخش ١، جزء١، ص ٤، ٦) و ویرایش یا ترجمه دوم او تا قرن هفتم (یعنى زمانى كه نصیرالدین طوسى تحریر اصول اقلیدس را نگاشت) در محیطهاى علمىِ قلمرو اسلامى تداول داشته است. نصیرالدین طوسى، هم به ترجمه حجاج و هم به ترجمه اسحاق‌بن حنین دسترسى داشته، اما ظاهرآ ترجمه اسحاق را ترجیح می‌داده است (رجوع کنید به تحریر اصول اقلیدس*).

معلوم نیست كه حجاج اصول را مستقیماً از یونانى به عربى برگردانده یا از یك ترجمه سریانى استفاده كرده است. در این‌باره فرضیه‌هاى گوناگونى وجود دارد (براى فرضیه استفاده از ترجمه سریانى رجوع کنید به سزگین، ج ٥، ص ٨٦ـ٩٠، ١٠٣ـ١٠٤؛
تحریر اصول اقلیدس*؛
براى مخالفت با این فرضیه رجوع کنید به كلمروت، ص ٣٠٤). در سده‌هاى بعد، اصول اقلیدس از عربى و یونانى به لاتینى ترجمه شد (دیونگ، ٢٠٠٤، ص ٣١٣).

ظاهراً هرمان و ادلارد در ترجمه‌هاى لاتینى خود از اصول، متأثر از ترجمه حجاج بودند، در حالی‌كه گراردوس كرمونایى/ ژرار كرمونایى* از ترجمه اسحاق براى ترجمه اصول بهره گرفته بود (همان، ص ٣٢٥).

حجاج در ٢١٢ مجسطى بطلمیوس* را از رومى (یا سریانى) به عربى ترجمه كرد (بطلمیوس، گ ١ر؛
سارتون، ج ١، ص ٥٦٢). این ترجمه، برخلاف ترجمه‌هاى وى از اصول، رواج فراوان یافت و بارها استنساخ شد (براى نسخه‌ها رجوع کنید به سوتر، ص ٩). گرچه پیش از این نیز دو ترجمه از مجسطى با حمایت مالى یحیی‌بن خالد برمكى صورت گرفته بود و ترجمه دوم را ابوحسّان و سلم در بیت‌الحكمه* بازبینى كرده بودند (ابن‌ندیم، ص ٣٢٧).

در فلسفه، حجاج كتاب المرآة منسوب به ارسطو را ترجمه كرده است (همان، ص ٣١٢؛
قفطى، ص ٤٢). حاجی‌خلیفه (ج ١، ستون ٦٦٤) نیز از كتابى درباره جبر و مقابله*، با عنوان الوصایا بالجزور (الجذور ؟)، تألیف حجاج‌بن یوسف یاد كرده است.

منابع :
(١) ابن‌ابی‌اصیبعه، كتاب عیون الأنباء فى طبقات الأطباء، چاپ امرؤالقیس‌بن طحان (آوگوست مولر)، كونیگسبرگ و قاهره ١٢٩٩/ ١٨٨٢، چاپ افست انگلستان ١٩٧٢؛
(٢) ابن‌ندیم (تهران)؛
(٣) كلاودیوس بطلمیوس، المجسطى، ترجمه حجاج‌بن یوسف‌بن مطر، نسخه خطى كتابخانه لیدن هلند، ش ٦٨٠. or، نسخه عكسى كتابخانه بنیاد دایرةالمعارف اسلامى؛
(٤) حاجی‌خلیفه؛
(٥) علی‌بن یوسف قفطى، تاریخ الحكماء، و هو مختصر الزوزنى المسمى بالمنتخبات الملتقطات من كتاب اخبار العلماء باخبار الحكماء، چاپ یولیوس لیپرت، لایپزیگ ١٩٠٣؛
(٦) یعقوبى، البلدان؛

(٧) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband, ١٩٣٧-١٩٤٢;
(٨) Gregg De Young, "The Arabic textual traditions of Euclid's Elements", Historia mathematica, vol.١١ (١٩٨٤);
(٩) idem, "The Latin translation of Euclid's Elements attributed to Gerard of Cremona in relation to the Arabic transmission", Suhayl, vol. ٤ (٢٠٠٤);
(١٠) idem," New traces of the lost al- Hajjaj Arabic translations of Euclid's Elements", Physis, XXVIII (١٩٩١);
(١١) Martin Klamroth, "Uber den arabischen Euklid", Zeitschrift der Deutschen MorgenlÌndischen Gesellschaft, ٣٥ (١٨٨١), repr. in Islamic mathematics and astronomy, vol. ١٧/I, collected and reprinted by Fuat Sezgin, Frankfort on the Main, Institute for the History of Arabic-Islamic Science at the Johann Wolfgang Goethe University, ١٩٩٧;
(١٢) Fadl b. Hatim Nayrizi, Codex Leidensis ٣٩٩,١. Euclidis Elementa ex interpretatione al-Hadschdschadschii cum commentariis al-Narizii, pt.١, fasc.١, ed. R. O. Besthorn and J. L. Heiberg, Copenhagen ١٨٩٣, repr. in Islamic mathematics and astronomy, ed. Fuat Sezgin, Frankfort on the Main, Institute for the History of Arabic-Islamic Science at the Johann Wolfgang Goethe University, ١٩٩٧;
(١٣) George Sarton, Introduction to the history of science, Malabar, Fla. ١٩٧٥;
(١٤) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, Leiden ١٩٦٧- ;
(١٥) Heinrich Suter, Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke, Leipzig ١٩٠٠, Amsterdam ١٩٨١.

/ احمد جبّار /