حبیبى ، عبدالحىّ، تاریخ‌نگار، دولتمرد، زبان‌شناس، مصحح، نویسنده و شاعر فارسی‌زبان افغانستان. او در ربیع‌الآخر ١٣٢٨/ اردیبهشت ١٢٨٩ در قندهار، در خانواده عالم و فاضلى كه به افغانهاى كاكرتبار منسوب بودند، به دنیا آمد. جد بزرگ او، مولوى حبیب‌اللّه، معروف به محقق قندهارى بود (حبیبى، ١٣٤٢ش، ص ٢٦١؛ طالبى، ص ١٩). حبیبى در ١٢٩٩ش، تحصیلات دبستانى را در مدرسه شالیمار قندهار به پایان برد و سپس شاگرد پسر عموى خود، عبدالواسع، شد و علوم قدیم را نزد او و نیز مولوى ابوالوفاء قندهارى فراگرفت (حبیبى، ١٣٤٢ش، ص ٢٦١ـ٢٦٢؛ طالبى، ص ٢١) و بعد به آموختن علوم جدید پرداخت. وى با آثار شاعران ایرانى قدیم چون مولانا جلال‌الدین بلخى و حافظ، و نیز با ادبیات معاصر ایران از طریق نشریات آشنا شد (حبیبى، ١٣٤٢ش، ص ٢٦٢؛ طالبى، ص ٢١ـ ٢٢).

حبیبى علاوه بر فارسى درى و پشتو، زبانهاى عربى، اردو، سنسكریت و انگلیسى را نیز آموخت (طالبى، ص ٢٢). نخستین شغل او آموزگارى بود (حبیبى، ١٣٤٢ش، همانجا؛ طالبى، ص ٢٣). او از ١٣١٠ تا ١٣١٩ش سردبیر نشریه هفتگى طلوع افغان شد (طالبى، همانجا؛ «ضیاع یك همكار دانشمند»، ص ١١٤ـ١١٥؛ حبیبى، ١٣٧٨ش، مقدمه زلمى هیواد مِل، ص ه ) و پژوهشهاى خود را درباره جغرافیاى تاریخى در این جریده منتشر ساخت (حبیبى، ١٣٧٨ش، همانجا). وى در ١٣١٩ش سردبیر مجله كابل و در همان سال رئیس آكادمى پشتو شد و در ١٣٢٠ش رایزن وزارت آموزش و پرورش افغانستان گردید. در ١٣٢٤ش، رئیس دانشكده ادبیات كابل شد و علاوه بر تدریس، كتابهایى درباره ادبیات و تاریخ افغانستان نوشت و در ١٣٢٥ش نیز ریاست آموزش و پرورش استان قندهار را برعهده گرفت (همو، ١٣٤٢ش، همانجا؛ طالبى، ص ٢٣ـ ٢٥؛ دانشنامه ادب فارسى، ذیل مادّه).

در ١٣٢٦ش حبیبى از مشاغل علمى و فرهنگى بركنار شد و یك سال وكیل‌التجار افغانستان در چمن، شهر مرزى میان قندهار و كویته، گردید. در ١٣٢٧ش وى نماینده منتخب مردم قندهار در دوره هفتم شوراى ملى افغانستان شد و سه سال این وظیفه را برعهده داشت (حبیبى، ١٣٤٢ش، همانجا؛ طالبى، ص ٢٥).

در ١٣٣٠ش حبیبى جزء اولین گروه روشنفكران افغانستان بود كه برضد روابط افغانستان با اتحاد شوروى فعالیت سیاسى كردند و جنبش ویش زلمیان (جوانان بیدار) را تأسیس نمودند. حبیبى به سبب مبارزات آزادی‌خواهانه و وطن‌پرستانه‌اش از افغانستان تبعید شد و از ١٣٣٠ تا ١٣٤١ش در پاكستان بود (حبیبى، ١٣٤٢ش، همانجا؛ طالبى، ص ١٠، ٢٦). وى در دوره تبعید جریده‌اى به نام افغانستان آزاد منتشر كرد كه داراى اندیشه‌هاى مترقى و ملی‌گرایانه بود (طالبى، ص ٢٦).

حبیبى در ١٣٤١ش به وطنش بازگشت. او به دلیل فعالیتهاى علمی‌اش، در ١٣٤٤ش عالی‌ترین رتبه علمى دانشگاه كابل را به‌دست‌آورد (طالبى؛ دانشنامه ادب فارسى، همانجاها) و در ١٣٤٥ش رئیس انجمن تاریخ افغانستان شد. وى در ١٣٥١ش مشاور فرهنگى نخست‌وزیر وقت گردید و در سالهاى پایانى زندگی‌اش رایزن وزارت فرهنگ و سپس رایزن كمیته دولتى كشور گردید. حبیبى در ٢٠ اردیبهشت ١٣٦٣ در كابل درگذشت و در همانجا به خاك سپرده شد (طالبى، ص ٢٨ـ٣٠؛ حبیبى، ١٣٧٨ش، همان مقدمه، ص ج).

او در اعتلاى ادبیات فارسى كوشید و در كتاب‌شناسى، فرهنگ‌نویسى و تصحیح متون كوشش بسیار كرد. به همین سبب، شهرت او به خارج از مرزهاى افغانستان نیز رسید (طالبى، ص ب ـ د). او در شعر فارسى نیز تبحر داشت. اشعار او بسیار است، شامل مثنوى، چكامه، مسدس و قطعه (همان، ص ١٥٢).

از حبیبى كتابها و مقالات بسیارى به چاپ رسیده است. برخى تألیفات او عبارت‌اند از: مشاهیر ابدالیان، ده هزار لغت فارسى به پشتو، رساله افغانى و افغانیت، تاریخچه سبكهاى شعر پشتو، تاریخ ادبیات پشتو، تاریخ مختصر افغانستان، و زبان دو هزار سال قبل افغانستان یا مادر زبان درى. وى همچنین زین‌الاخبار گردیزى، طبقات‌الصوفیه، و فضائل بلخ را تصحیح كرده است. كتاب‌شناسى ابوریحان بیرونى، و چهارمقاله درباره فردوسى (فردوسى پرچامقالى، اثر حافظ محمود شیرانى) نیز از ترجمه‌هاى او به فارسى است (براى اطلاع از آثار رجوع کنید به همان، ص ٤٢ـ١٤٧).

منابع :
(١) عبدالحى حبیبى، «استاد عبدالحى حبیبى افغانستانى»، یغما، سال ١٦، ش ٦ (شهریور ١٣٤٢)؛
(٢) همو، جغرافیاى تاریخى افغانستان، پیشاور ١٣٧٨ش؛
(٣) دانشنامه ادب فارسى، به سرپرستى حسن انوشه، ج :٣ ادب فارسى در افغانستان، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، ١٣٧٨ش، ذیل «حبیبى، عبدالحى» (از مهبیز اسماعیل‌پور)؛
(٤) «ضیاع یك همكار دانشمند»، خراسان، سال ٤، ش ١ (حمل ـ ثور ١٣٦٣)؛
(٥) عبداللطیف طالبى، «بررسى انتقادى احوال و آثار علامه عبدالحى حبیبى»، پایان‌نامه دكترى، جامعه ملّیه اسلامیه، دهلی‌نو ١٩٩٩.

/ شكیل اسلم‌بیگ /