حبیب نجّار ، شخصیتى مسیحى كه در منابع اسلامى به مؤمن آل‌یس ملقب است. نسب او را، به اختلاف، حبیب‌بن اَبریا، حبیب‌بن مرى و حبیب‌بن اسرائیل ضبط كرده‌اند (رجوع کنید به مقاتل‌بن سلیمان، ج ٣، ص ٥٧٧؛
طبرى، جامع، ج ٢٢، ص ١٠٢؛
ثعلبى، قصص‌الأنبیاء، ص ٣٦٥). شغلهاى گوناگونى چون ریسمان‌بافى و كفاشى براى او ذكر شده (رجوع کنید به طبرى، جامع، همانجا؛
ماوردى، ج ٥، ص ١٣؛
سیوطى، ج ٥، ص ٢٦١)، گرچه حرفه وى در بیشتر منابع نجّارى و لقبش نجّار است و گفته‌اند چون پیش از ایمان آوردن بت‌تراش بوده است (رجوع کنید به مقدسى، ج ٣، ص ١٣٠؛
زمخشرى، ج ٤، ص ١٠) او را با این لقب خوانده‌اند (براى تفصیل بیشتر رجوع کنید به بوسه، ص ١٧١ـ١٧٢). درباره زندگى زاهدانه و رفتارهاى عابدانه وى مطالب اندكى در منابع آمده است (براى نمونه رجوع کنید به ثعلبى، قصص‌الأنبیاء، همانجا).

نام حبیب نجّار صریحاً در قرآن نیامده، اما در منابع اسلامى، ضمن نقل ماجراى «اصحاب‌القریة» (رجوع کنید به یس: ١٣ـ٢٩)، به نام وى تصریح شده است. بنابر این آیات، پس از اینكه اصحاب قریه دو رسولى را كه براى دعوت آنان به توحید آمده بودند، تكذیب می‌كنند، مردى شتابان از دور دست شهر می‌آید و مردم را به پیروى از رسولان فرا می‌خواند و ایمان خود را به پروردگار آشكار می‌سازد. پس از مرگ وى، قوم او با صیحه‌اى هلاك می‌گردند. در منابع اسلامى، این مرد مؤمن حبیب نجّار دانسته شده است.

در تفاسیر و تواریخ اسلامى این داستان با تفصیل بیشتر و گاه با اختلافاتى نقل شده است. بر این اساس، عیسى علیه‌السلام دو تن از حواریون خود را به انطاكیه ــكه در قرآن «القَرْیة» خوانده شده است ــ می‌فرستد. فرستادگان عیسى در حوالى شهر با چوپان پیرى روبه‌رو می‌شوند و او را به پرستش خدا و دین عیسى علیه‌السلام دعوت می‌كنند. چوپان از آنان درخواست معجزه می‌كند و ایشان پسر بیمار او را شفا می‌دهند و پیرمرد ــكه همان حبیب نجّار است ــ به گفته‌هاى آنان ایمان می‌آورد. دلایل دیگرى نیز براى ایمان آوردن حبیب نقل شده است، از جمله اینكه رسولان، پسر او را كه هفت روز از مرگش می‌گذشت زنده كردند و دیگر اینكه خودِ حبیب را كه به جذام مبتلا بود شفا دادند. فرستادگان پس از ورود به انطاكیه، به دستور پادشاه زندانى می‌شوند. عیسى رسول سومى را به یاریشان می‌فرستد و آنان در حضور پادشاه معجزاتى از خود نشان می‌دهند، اما پادشاه و اطرافیان او ــبنابه قولى ــ تصمیم به قتل رسولان می‌گیرند. حبیب نجّار هنگامی‌كه از این خبر آگاه می‌شود، شتابان خود را به منكران می‌رساند و آنان را به پذیرش یگانه‌پرستى و معاد دعوت می‌كند، اما مردم به او حمله می‌كنند و او را به طرز فجیعى به قتل می‌رسانند (براى نمونه گزارشهاى منابع تفسیرى و تاریخى از این ماجرا رجوع کنید به مقاتل‌بن سلیمان، ج ٣، ص ٥٧٥ـ ٥٧٧؛
طبرى، تاریخ، ج ٢، ص ١٨ـ٢١؛
مسعودى، ج ١، ص ٧٤؛
ثعلبى، الكشف و البیان، ج ٨، ص ١٢٤ـ١٢٥).

در منابع تفسیرى و روایى، از حبیب نجّار و ایمان وى تجلیل شده است. اگر چه به نوشته برخى منابع، وى پیش از ایمان به رسولان، مشرك بوده است و حتى گفته‌اند هفتاد سال بت می‌پرستیده است (رجوع کنید به مقاتل‌بن سلیمان، ج ٣، ص ٥٧٦؛
قرطبى، ج ١٥، ص ١٨)، ولى عده‌اى وى را در زمره كسانى چون ورقةبن نوفل*، بحیرا* و قس‌بن ساعده* شمرده‌اند كه پیش از بعثت پیامبر اكرم به او ایمان داشته‌اند (رجوع کنید به بغوى، ج ١، ص ٧٩؛
فخررازى، ج ٣، ص ١٠٤)، چنان‌كه تصریح شده حبیب نجار ششصد سال پیش از ظهور اسلام، به حضرت محمد صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم مؤمن بوده است (قرطبى، همانجا). براساس حدیثى نبوى، حبیب نجّار ــكه از او با لقب مؤمن آل‌یس یاد شده است ــ به همراه حزقیل* (ملقب به مؤمن آل‌فرعون) و حضرت على علیه‌السلام كسانی‌اند كه حتى لحظه‌اى به خدا كافر نشدند (رجوع کنید به ثعلبى، قصص‌الأنبیاء، ص ٣٦٦؛
طبرسى، ج ٨، ص ٦٥٩). در احادیث دیگرى از پیامبر اكرم، حبیب نجّار از صدیقان، مقربان الهى و اهل بهشت و یكى از مصادیق «ثُلَّةٌ من الاَوَّلین» (واقعه: ١٣) معرفى شده است (رجوع کنید به مقاتل‌بن سلیمان، ج ٣، ص ٥٧٨؛
كوفى، ص ٣٥٤، ٤٦٥؛
ابن‌بابویه، ص ٣٨٥؛
نیز رجوع کنید به مجلسى، ج ١٣، ص ٥٨، ج ١٤، ص ٢٧٣ـ٢٧٤).

در منبعى متقدم، محل دفن حبیب نجّار بازار انطاكیه ذكر شده است (رجوع کنید به مقدسى، ج ٣، ص ١٣٠ـ١٣١؛
نیز رجوع کنید به هروى، ص ١٧؛
یاقوت حموى، ج ١، ص ٣٨٧)، اما به گزارش منابع جدید، مقبره وى در مشرق انطاكیه، در دامنه كوه سلبیوس، كه جبل حبیب نجّار نامیده می‌شود، قرار دارد (رجوع کنید به د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه؛
بوسه، ص ١٥٧). در خیابان اصلى انطاكیه نیز مسجدى به نام حبیب نجّار هست كه ابتدا كلیساى جامع انطاكیه بوده و در دوره اسلامى، مسجد شده است (بوسه، ص ١٥٦). در منبعى قدیمى نیز از وجود این مسجد خبر داده شده است (رجوع کنید به ابن‌عبدربّه، ج ٦، ص ٢٦٨). همچنین در یكى از تراجم نسبتآ متأخر، از قریه‌اى به نام سیدى حبیب نجّار سخن گفته شده است (رجوع کنید به محبى، ج ٢، ص ١٤٠). در انطاكیه امروزى قریه‌اى به این نام وجود ندارد، اما ناحیه هم‌جوار مسجد حبیب نجّار، داربوس نام دارد كه شاید همان قریه باشد (بوسه، ص ١٥٧).

براى یافتن پیشینه تاریخى ماجراى حبیب نجّار در منابع مسیحى، به‌ویژه در عهد جدید، تلاشهایى شده است. گاهى حبیب نجّارِ منابع اسلامى را با یكى از پیامبران عهد جدید به نام آغابوس (درباره او رجوع کنید به كتاب اعمال رسولان، ١٠:٢١ـ١١) یكى دانسته‌اند (براى نمونه رجوع کنید به بلاغى، ج ٦، ص ١٢؛
براى رد این نظر رجوع کنید به د. اسلام، همانجا). همچنین در برخى منابع، به قرابت معنایى نام تئوفیلس (به معناى دوستدار خدا)، كه در عهد جدید آمده (رجوع کنید به انجیل لوقا، ٣:١)، با نام حبیب نجّار توجه شده است (رجوع کنید به كاشانى، ج ٧، ص ٤٧٧، پانویس؛
بوسه، ص ١٥٩)، اما براساس توضیحات مفسران مسیحى عهد جدید، تطبیق این دو فرد صحیح به نظر نمی‌رسد (رجوع کنید به بروس، ص ١٢ـ١٣؛
>دانشنامه معیار كتاب مقدّس<، ذیل "Theophilus"؛
بوسه، ص ١٥٨ـ١٥٩). علاوه بر این، گفته شده كه حبیب نام چند تن از شهداى مسیحى بوده است (بوسه، ص ١٧٠).

منابع :
(١) علاوه بر قرآن؛
(٢) كتاب مقدّس. عهد جدید؛
(٣) ابن‌بابویه، امالى الصدوق، بیروت ١٤٠٠/١٩٨٠؛
(٤) ابن‌عبدربّه، العقد الفرید، چاپ على شیرى، بیروت ١٤٠٨ـ١٤١١/ ١٩٨٨ـ١٩٩٠؛
(٥) فردریك فایوى بروس، تفسیر كتاب اعمال رسولان، ترجمه ریتا نیسان و شموئیل ایطالیایى، (بی‌جا): شوراى كلیساهاى جماعت ربانى، آموزشگاه كتاب مقدّس، (بی‌تا.)؛
(٦) حسین‌بن مسعود بغوى، تفسیر البغوى، المسمّى معالم التنزیل، چاپ خالد عبدالرحمان العك و مروان سوار، بیروت ١٤١٥/١٩٩٥؛
(٧) عبدالحجه بلاغى، حجة التفاسیر و بلاغ الاكسیر، یا، من لایحضُرُه المفسر و التفسیر، (قم) ١٣٤٥ش؛
(٨) احمدبن محمد ثعلبى، قصص الأنبیاء المسمى عرائس المجالس، بیروت: المكتبة الثقافیة، (بی‌تا.)؛
(٩) همو، الكشف و البیان، المعروف تفسیر الثعلبى، چاپ على عاشور، بیروت ١٤٢٢/٢٠٠٢؛
(١٠) زمخشرى؛
(١١) عبدالرحمان‌بن ابی‌بكر سیوطى، الدر المنثور فى التفسیر بالمأثور، چاپ نجدت نجیب، بیروت ١٤٢١/٢٠٠١؛
(١٢) طبرسى؛
(١٣) طبرى، تاریخ (بیروت)؛
(١٤) همو، جامع؛
(١٥) محمدبن عمر فخررازى، التفسیر الكبیر، قاهره (بی‌تا.)، چاپ افست تهران (بی‌تا.)؛
(١٦) محمدبن احمد قرطبى، الجامع لاحكام القرآن، بیروت: دارالفكر، (بی‌تا.)؛
(١٧) فتح‌اللّه‌بن شكراللّه كاشانى، منهج الصادقین فى الزام المخالفین، با مقدمه و پاورقى و تصحیح ابوالحسن شعرانى، چاپ علی‌اكبر غفارى، تهران ١٣٧٨ش؛
(١٨) فرات‌بن ابراهیم كوفى، تفسیر فرات الكوفى، چاپ محمدكاظم محمودى، تهران ١٤١٠/١٩٩٠؛
(١٩) علی‌بن محمد ماوردى، النكت و العیون: تفسیر الماوردى، چاپ عبدالمقصودبن عبدالرحیم، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٢٠) مجلسى؛
(٢١) محمدامین‌بن فضل‌اللّه محبى، خلاصة الاثر فى اعیان القرن الحادى عشر، بیروت : دارصادر، (بی‌تا.)؛
(٢٢) مسعودى، مروج (بیروت)؛
(٢٣) مقاتل‌بن سلیمان، تفسیر مقاتل‌بن سلیمان، چاپ عبداللّه محمود شحاته، (قاهره) ١٩٧٩ـ ١٩٨٩؛
(٢٤) مطهربن طاهر مقدسى، كتاب البدء و التاریخ، چاپ كلمان هوار، پاریس ١٨٩٩ـ١٩١٩، چاپ افست تهران ١٩٦٢؛
(٢٥) علی‌بن ابی‌بكر هروى، الاشارات الى معرفة الزیارات، چاپ على عمر، قاهره ١٤٢٣/٢٠٠٢؛
(٢٦) یاقوت حموى؛

(٢٧) Heribert Busse, "Antioch and its prophet Habib al-Najjar", Jerusalem studies in Arabic and Islam, vol. ٢٤ (٢٠٠٠);
(٢٨) EI٢, s.v. "Habib - al - Nadj djar" (by G. Vajda);
(٢٩) The International standard Bible encyclopedia, ed. Geoffrey W. Bromiley, Michigan: William B. Eerdmans, ١٩٧٩-١٩٨٨, s.v. "Theophilus" (by T. E. Provence).

/ جواد محمدزاده مقدّم و طاهره محمدیان /