حُبوبى ، ابوعلى حسن‌بن حارث خوارزمى، ریاضی‌دان، فقیه و قاضى ایرانى فعال در نیمه دوم سده چهارم. نام و نسب و نسبت وى در متون، مختلف است. در آغاز نسخه‌اى از كتاب الاستقصاء وى در كتابخانه آستان قدس رضوى (ش ٥٢٣٩، گ ١پ)، نام مؤلف «ابوعلى الحسن‌بن حرب الحُبوبى» آمده كه احتمالا حرب، مُصَحّفِ حرِث (حارث) است. در نسخه دیگرى از این اثر در همین كتابخانه، در موضع مشابه (ش ٢ر٥٥٢٢، گ ١پ)، «الحسن‌بن الحرث الخیوقى» آمده، اما به نظر می‌رسد در اصل «الحبوبى» بوده و بعدها فرد دیگرى آن را به «الخیوقى» (منسوب به خیوه، شهرى در نزدیكى خوارزم قدیم) تغییر داده است. نسبت حبوبى در فهرست كتابخانه نیز به صورت خیوقى ثبت شده است (رجوع کنید به گلچین‌معانى، ج ٨، ص ٢٦ـ٢٧، ٣٧٦ـ ٣٧٧؛ فكرت، ص ٤٦). همچنین در نسخه‌اى خطى از استخراج الاوتار ابوریحان بیرونى* (كتابخانه دانشكده لیدن، ش ١٠١٢)، از ابوعلى یك بار به صورت «قاضى ابی‌على الحسین‌بن الحرث الحبوبى» و هشت سطر پایین‌تر به صورت الجنوبى یاد شده است (ابوریحان بیرونى، ١٣٥٥ش، ص ١٩). درنتیجه سوترــكه نخست با استناد به نسخه شماره ٩٨٦ كتابخانه بودلین دانشگاه آكسفورد، نام او را حسن‌بن حارث حَبوبى خوانده بود (١٩٠٠، ص ١٩٧، ش ٤٩١)ــ در ترجمه آلمانى استخراج الاوتار صورت حسین‌بن حارث جنوبى را با تردید پذیرفت (رجوع کنید به همو، ١٩١٠ـ١٩١١، ص ١٧). فلوگل نیز، در تصحیح كشف الظنون حاجی‌خلیفه (ج ١، ص ٢٧٤)، ضبط جنوبى را بر حبوبى ترجیح داده است (قس همان، چاپ بیروت، ج ١، ستون ٨٠، كه در متن «حبوبى» آمده است). اما با توجه به نسخه‌اى از نامه ابوالوفاى بوزجانى* به حبوبى، كه در آن وى را «الفقیه ابوعلى الحسن‌بن حارث الحبوبى» خطاب كرده است (رجوع کنید به كندى و موالدى، ص ٢٠) و نیز ذكر نام وى در كهن‌ترین نسخه مفتاح‌الحساب غیاث‌الدین جمشید كاشانى با عنوان «ابی‌علی‌الحسن» (گ ١١٥ر، ١١٧ر) یا «ابی‌الحسن» (گ ١١٦ر) بن الحارث حبوبى، پژوهشگران ضبط حُبوبى را بر دیگر صورتها ترجیح داده‌اند.

درباره خاستگاه حبوبى اطلاعى نیست، جز آنكه در نسخه‌هاى الكامل ابن‌اثیر، در ضمن حوادث سال ٢٧٩، از رباطى در نزدیكى شهر خوارزم به‌نام حبوبه/ جبوه/ حیوه یاد شده است و چه‌بسا صورت اصلى آن حبوبه، و حبوبى منسوب بدانجا باشد، هرچند كه مصححان الكامل غالبآ صورت جبوه را بر دو صورت دیگر ترجیح داده‌اند (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ١٣٨٥ـ ١٣٨٦، ج ٧، ص ٤٥٩، نیز رجوع کنید به همان، چاپ محمد یوسف دقاق، ج ٦، ص ٣٧٢).

درباره زندگى وى آگاهى چندانى در دست نیست. براساس برخى شواهد و قراینى چون نامه‌نگاریهایش با بوزجانى (رجوع کنید به ابونصر عراق، ص ٢؛ كندى و موالدى، همانجا) و نیز ذكر اثباتهایى از وى در استخراج الاوتار (رجوع کنید به ادامه مقاله)، به احتمال بسیار دوره فعالیتهاى علمى او نیمه دوم سده چهارم بوده است. بروكلمان (>ذیل<، ج ١، ص ٨٥٧) و برخى فهرست‌نگاران (مثلا گلچین معانى، ج ٨، ص ٢٦ـ٢٧) ــبا استناد به اینكه در آغاز برخى نسخه‌هاى الاستقصاء حبوبى (از جمله نسخه خطى كتابخانه آستان قدس رضوى، ش ٥٢٣٩) از اهداى این كتاب به آتسز خوارزمشاه (حك : ٥٢١ـ٥٥١) سخن به میان آمده است ــ حبوبى را، به‌اشتباه، از دانشمندان سده ششم دانسته‌اند؛ اما در برخى دیگر از نسخ الاستقصاء، نام خوارزمشاهى كه حبوبى اثر خود را به وى تقدیم كرده، ذكر نشده و پیداست كه واژه «آتسز» از افزوده‌هاى كاتبان است. احتمالا حبوبى لقب خوارزمشاه را براى یكى از دو فرزند دانش‌دوست مأمون‌بن مأمون خوارزمشاه (بنیان‌گذار دولت خوارزمشاهیان آل مأمون)، یعنى ابوالحسن على (حك : ٣٨٧ـ ح ٣٩٠) یا ابوعلى مأمون (حك ٣٩٠:ـ٤٠٧)، به‌كار برده، زیرا حبوبى رساله‌اى نیز به نام ابوالحسن (یا ابوالحسین) احمدبن محمد سهلى (سهیلى) خوارزمى، وزیر دانشور و دانش‌دوست این خاندان، نوشته بوده است (ابن‌عدیم، ج ٣، ص ١١٠٨).

آثار حبوبى عبارت‌اند از: ١)الاستقصاء و التجنیس فى علم الحساب، یا به اختصار الاستقصاء، درباره حساب وصایا (براى دست‌نویسها رجوع کنید به سوتر، ١٩٠٠؛ بروكلمان، همانجاها؛ سزگین، ج ٥، ص ٣٣٦؛ اوكتایى، ج ٣، ص ٢٠٣؛ گلچین معانى؛ فكرت، همانجاها). كحاله (ج ٣، ص ٢١٤) نام این كتاب را الاحتساب آورده است. الاستقصاء تقریبآ به سبك جبر و مقابله محمدبن موسى خوارزمى* نوشته شده، با این تفاوت كه در الاستقصاء شمار مثالها اندك است، اما هر مثال با روشهاى گوناگون حل شده است. حبوبى به كتاب خوارزمى توجه خاص داشته و در برخى موارد به اشكالات آن اشاره كرده، كه به نظر وى یا از نویسنده است یا از كاتب (نسخه خطى، ش ٥٢٣٩، گ ٢٣پ). در مواردى نیز اشكال موردنظر حبوبى حتى به متن چاپى كتاب خوارزمى نیز راه یافته است (رجوع کنید به خوارزمى، ص ٧٠ـ٧١).

حبوبى در دیباچه الاستقصاء (نسخه خطى، ش ٥٢٣٩، گ ١پ ـ ٢ر) ویژگى آن را چنین یاد كرده است: «من در این كتاب حل مسائل وصایا را با بهره‌گیرى از روشهاى حساب جبر و مقابله و روشهاى هندسى و به كارگیرى روش خَطَأین، دینار و درهم، خطوط و سطوح شرح داده‌ام. چندى از این روشها را از پیشینیان برگرفته‌ام... و چندى دیگر از روشها را خود بر پایه اصول قدما و پیروى از روشهاى آنان به دست آورده‌ام و در این كتاب از آوردن نمونه‌ها و فروعِ بسیار، دورى گزیده‌ام ازآن‌رو كه هدف، ذكر روشها بود.» از این میان، روش سطوح، موردتوجه غیاث‌الدین جمشید كاشانى* قرار گرفته، زیرا وى در بخش حساب وصایاى كتاب مفتاح‌الحساب، در حل سه مثال از روش حبوبى نیز در كنار روش جبر و مقابله* استفاده كرده است (رجوع کنید به ص٢٥٥ـ٢٥٦، ٢٥٨؛ قس حبوبى، نسخه‌خطى، ش ٥٢٣٩، گ ٢١پ).

٢) كتاب السهلى، درباره مذهب شافعى و حنفى، كه حبوبى آن را به درخواست ابوالحسن سهلى و به نام وى نوشت (ابن‌عدیم، ج ٣، ص ١١٠٨).

٣) دو برهان بر یك قضیه هندسى در كتاب استخراج الاوتار بیرونى. اگر خط شكسته ABC با دو ضلع نابرابر AB و BC، در كمان ABC از دایره‌اى محاط باشد و از نقطه D (وسط كمان ABC)، عمودِ DE را بر ضلع بزرگ‌تر خط شكسته (AB) فرود آوریم، پاى این عمود، وسطِ خط شكسته ABC خواهد بود (رجوع کنید به شكل).

ابوریحان بیرونى این قضیه را به عنوان نخستین قضیه كتاب استخراج الاوتار خود (رجوع کنید به ١٣٦٧، ص ٤ـ٥) مطرح و برهانهاى گوناگونى از ریاضی‌دانان یونانى و مسلمان، و از جمله دو برهان از ابوعلى حبوبى، نقل كرده است (رجوع کنید به همان، ص ٦ـ٢٥). برهانهاى حبوبى برهانهاى دهم و یازدهم این قضیه است (رجوع کنید به همان، ص ١٢، ١٧).

فهرست‌نگار كتابخانه آستان‌قدس احتمال داده است كه رساله بی‌عنوانى در حساب، كه با نسخه‌اى از الاستقصاء در یك مجموعه است (ش ٥٥٢٢)، از ابوعلى حبوبى باشد. این رساله در فهرست مزبور با عنوان «رساله در حساب» آمده است (رجوع کنید به گلچین معانى، ج ٨، ص ٣٧٦).

منابع :
(١) ابن‌اثیر، الكامل فى التاریخ، بیروت ١٣٨٥ـ١٣٨٦/ ١٩٦٥ـ١٩٦٦؛
(٢) همان، ج ٦، چاپ محمدیوسف دقاق، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٣) ابن‌عدیم، بغیةالطلب فى تاریخ حلب، چاپ سهیل زكار، بیروت [?١٤٠٨/ ١٩٨٨[؛
(٤) ابوریحان بیرونى، تحریر استخراج الاوتار، پژوهش و نگارش ابوالقاسم قربانى، (تهران?١٣٥٥ش)؛
(٥) همو، رسائل‌البیرونى، رساله ١: رسالة فى استخراج الاوتار فی‌الدائرة، حیدرآباد، دكن ١٣٦٧/١٩٤٨؛
(٦) ابونصر عراق، رسائل ابی‌نصر منصوربن عراق الی‌البیرونى، رساله :٨ رسالة فى معرفةالقسى الفلكیة، حیدرآباد، دكن ١٣٦٧/١٩٤٨؛
(٧) عبدالعلى اوكتایى، فهرست كتابخانه آستان قدس رضوى، ج ٣، مشهد ١٣٠٥ش؛
(٨) مصطفی‌بن عبداللّه حاجی‌خلیفه، كشف‌الظنون عن اسامى الكتب و الفنون، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٩) همان، چاپ گوستاو فلوگل، لندن ١٨٣٥ـ١٨٥٨، چاپ افست بیروت (بی‌تا.)؛
(١٠) حسن‌بن حارث حبوبى، الاستقصاء و التجنیس فى علم الحساب، نسخه خطى كتابخانه آستان قدس رضوى، ش ٥٢٣٩؛
(١١) همان، ش ٢ر٥٥٢٢؛
(١٢) محمدبن موسى خوارزمى، المختصر فى حساب‌الجبر و المقابلة، چاپ فردریش رزن، لندن ١٨٣٠؛
(١٣) غیاث‌الدین جمشید كاشانى، مفتاح‌الحساب، نسخه خطى كتابخانه ملى ملك، ش ٣١٨٠؛
(١٤) همان، چاپ احمد سعید دمرداش و محمد حمدى حفنى شیخ، قاهره [? ١٩٦٧[؛
(١٥) محمدآصف فكرت، فهرست الفبائى كتب خطى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى، مشهد ١٣٦٩ش؛
(١٦) عمررضا كحّاله، معجم المؤلفین، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بیروت (بی‌تا.)؛
(١٧) احمد گلچین معانى، فهرست كتب خطى كتابخانه آستان قدس رضوى، ج ٨، مشهد ١٣٥٠ش؛

(١٨) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband, ١٩٣٧-١٩٤٢;
(١٩) Edward Stewart Kennedy and Mustafa Mawaldi, "Abu al-Wafa" and the Heron Theorems", Journal for the history of Arabic science, vol. ٣, no. ١ (spring ١٩٧٩);
(٢٠) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, Leiden ١٩٦٧- ;
(٢١) Heinrich Suter, "Das Buch der Auffindung der Sehnen im Kreise von Abu-al Raihan Muh. al-Biruni", Bibliotheca mathematica, XI (١٩١٠-١٩١١);
(٢٢) idem, Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke, Leipzig ١٩٠٠, repr. Amsterdam ١٩٨١.

/ یونس كرامتى /