حائری‌زاده ، سیدابوالحسن، نماینده مجلس شوراى ملى و از فعالان سیاسى. وى در ١٢٦٧ش/ ١٣٠٥ق در مشهد به دنیا آمد. پدرش، میرزا سیدعلى، روحانى برجسته‌اى بود و از مشهد به یزد مهاجرت كرد. حائری‌زاده در یزد و سپس در اصفهان به تحصیل علوم دینى پرداخت و هم‌زمان به تجارت و كشاورزى نیز مشغول شد (شجیعى، ص ٣١٨؛ عاقلى، ج ١، ص ٥٦٥؛ قس فرامرز، ص ١، كه تولد او را در ١٢٧١ش دانسته است). او در اصفهان با سیدحسن مدرس* آشنا شد و به واسطه وى وارد فعالیتهاى سیاسى گردید و در دوره چهارم (اول تیر ١٣٠٠ تا ٣٠ خرداد ١٣٠٢)، پنجم (٢٢ بهمن ١٣٠٢ تا ٢٢ بهمن ١٣٠٤) و ششم (١٩ تیر ١٣٠٥ تا ٢٢ مرداد ١٣٠٧) مجلس شوراى ملى، نماینده یزد بود. همراهى وى با مدرس و محمدتقى بهار* در گروه اقلیت مجلس پنجم موجب شهرت او شد. فعالیت مستمر این چند تن، از جمله مقاومت در برابر طرح جمهورى رضاخانى، مانعى جدّى در برابر زیاده‌خواهیهاى رضاخان بود (رجوع کنید به فرمانفرمائیان، ج ٢، ص٧٦؛ بهار، ج٢، ص ٥٩ ـ ٦٠، ٨٣، ١٢٩). بعدآ رضاشاه حائری‌زاده را متهم كرد كه در غائله شیخ خزعل* با مدرس همكارى داشته است (رجوع کنید به رضاپهلوى، ص١٢٨ـ ١٢٩). حائری‌زاده در زمان وزارت عدلیه علی‌اكبر داور* (١٣٠٥ـ١٣١٢ش)، مسئولیتهایى در این وزارتخانه برعهده گرفت (رجوع کنید به عاقلى، ج ١، ص ٥٦٦؛ قس مكى، ١٣٦٨ش، ص ٥٤١ـ٥٤٢).

حائری‌زاده در سالهاى پایانى حكومت رضاشاه در انزوا به سر می‌برد. وى به هنگام تأسیس حزب دموكرات احمد قوام* در تیر ١٣٢٥، به‌عضویت آن درآمد و قوام او را مأمور ایجاد شعبه‌اى از حزب در خراسان كرد، سپس نماینده سبزوار در دوره پانزدهم مجلس شوراى ملى شد (آرامش، ص ٢٣٥؛ فرمانفرمائیان، ج ٣، ص٦٧ـ٦٨؛ مكى، ١٣٦٨ش، ص٥٤٢). او در زمان نمایندگی‌اش در دوره پانزدهم مجلس شوراى ملى به مخالفت با قوام‌السلطنه پرداخت و اندكى بعد از كمیته مركزى حزب دموكرات كناره گرفت (متین‌دفترى، ص٢٥٦ـ٢٥٧، ٢٥٩؛ سفرى، ج١، ص٢٠٥). وى در همین دوره در جناح اقلیت مجلس شوراى ملى به استیضاح دولتهاى آن دوره پرداخت، از جمله پس از آنكه دولت قوام‌السلطنه جاى خود را به دولت حكیم‌الملك داد، حائری‌زاده و عبدالقدیر آزاد، دولت او را در ٣اسفند ١٣٢٦ استیضاح كردند و در نتیجه، هژیر* جاى حكیم‌الملك را گرفت. دولت هژیر نیز در خرداد و تیر ١٣٢٧ با استیضاح حائری‌زاده و یارانش، در اعتراض به تبعید آیت‌اللّه كاشانى* و خالصی‌زاده* و امتیاز نفت جنوب، روبه‌رو شد (سند ش ٢٩٣٠٠٥٤٦٦، ص ٢، موجود در بایگانى سازمان اسناد ملى ایران؛ سفرى، ج ١، ص ٢٤٠؛ شهربانى كشور، ج ٢، ص ١٤٧؛ براى نمونه‌اى از مواضع حائری‌زاده در این استیضاحها رجوع کنید به ایران. مجلس شوراى ملى، ص ١ به بعد). مخالفت و مقاومت گروه اقلیت مجلس پانزدهم، از جمله حائری‌زاده، مانع تصویب لایحه قرارداد الحاقى گس ـ گلشائیان شد (گذشته، چراغ راه آینده است، ص ٥١٢؛ دولتهاى ایران، ص ١٩٤؛ براى اطلاع بیشتر رجوع کنید به ساعد مراغه‌اى*).

در مهر ١٣٢٨، حائری‌زاده در تحصن یاران دكتر مصدق در كاخ مرمر و سپس در گردهمایى احمدآباد كه به تشكیل جبهه ملى ایران* منجر شد، حضور داشت (سند ش ٢٩٣٠٠٥٠٣٤، ص ٤، موجود در بایگانى سازمان اسناد ملى ایران). پس ازافتتاح مجلس شانزدهم (بهمن ١٣٢٨)، اقلیت هفت نفره جبهه ملى، كه حائری‌زاده نیز یكى از آنان بود، پیگیر طرح ملى كردن صنعت نفت شدند. حائری‌زاده همچنین عضو كمیسیون نفت مجلس بود و این كمیسیون از مخالفان جدّى قرارداد الحاقى ساعد ـ گس محسوب می‌شد (خامه‌اى، ١٣٧٢ش، ص ٧٩٥، ٨٣٤؛ صالح، ص ١٣٤ـ١٣٥؛ رائین، ص ٢٥١، ٢٥٥؛ عبده، ج ١، ص ٢٩٩؛ براى اطلاعات بیشتر رجوع کنید به نفت*). حائری‌زاده در این دوره از منتقدان اصلى دولتهاى محمد ساعد، على منصور* و حاجعلى رزم‌آرا* به شمار می‌رفت. اعضاى جبهه ملى عضو كمیسیون نفت مجلس، شامل حائری‌زاده، اللهیار صالح، محمد مصدق، حسین مكى و على شایگان، در ٨ آذر ١٣٢٩ پیشنهاد ملى شدن صنعت نفت ایران را ارائه كردند، كه به تصویب نرسید (براى آگاهى از مهم‌ترین حوادث این دوره از مجلس، از جمله كشته شدن رزم‌آرا و به نخست‌وزیرى رسیدن مصدق رجوع کنید به زیرك‌زاده، ص٢٧٠ـ٢٧٢؛ سند ش ٢٤٠٠١٥١٤٣، ص ١، موجود در بایگانى سازمان اسناد ملى ایران؛ زعیم و اردلان، ص ١٠٣).

حائری‌زاده بار دیگر در دوره هفدهم مجلس شوراى ملى (اردیبهشت ١٣٣١ تا آبان ١٣٣٢)، به عنوان یكى از نامزدهاى جبهه ملى، به نمایندگى مجلس انتخاب گردید، اما خیلى زود و به دلایلى نامعلوم، از اواسط ١٣٣١ش مواضع سیاسى خود را تغییر داد، از دكتر مصدق و جبهه ملى جدا شد و رهبرى مخالفان دولت را در مجلس هفدهم، كه با عنوان «فراكسیون آزادى» تشكل یافته بودند، برعهده گرفت. همراهى حائری‌زاده و همفكران وى در مجلس (از جمله حسین مكى* و مظفر بقایى كرمانى*) با دربار و مخالفان دولت مصدق، در تضعیف دولت مصدق تأثیر جدى داشت (موحد، ج ٢، ص ٧٢٦، ٧٢٩؛ نجاتى، ج ١، ص ٥٤٧؛ شاه حسینى، ص ٨٦). جدایى كامل افراد مذكور از جبهه ملى در دى ١٣٣١، بر سر لایحه تمدید دوره اختیارات دكتر مصدق، روى داد (كاتوزیان، ص ٣١٢؛ بقائى كرمانى، ص ٣٢٣؛ براى آگاهى از برخى از علل این اختلافات و نیز تمهید مصدق براى حل آن رجوع کنید به اسناد روابط خارجى امریكا درباره نهضت ملى شدن نفت ایران، ج ١، ص ٥٣٩، ج ٢، ص ١٠٠٠؛ مكى، ١٣٦٦ش، ص ٢٩ـ٣٠). مصدق سرانجام، به دلیل فعالیتهاى گسترده مخالفان در مجلس، ناچار شد براى انحلال مجلس هفدهم، در مرداد ١٣٣٢ همه‌پرسى برگزار كند (ویلبر، ص ١٦٢؛ حجازى، ص ٤٥٣ـ٤٥٤؛ براى اطلاعات بیشتر رجوع کنید به مصدق*، محمد). از جمله جریانهایى كه حائری‌زاده در آن نقش فعالى داشت، ایجاد اختلاف میان مصدق و كاشانى، بود (رجوع کنید به موحد، ج ٢، ص ٥٦٧؛ برهان، ١٣٨٠ش، ص ٢٩١؛ سند ش ٩٢ـ٢٠٨ـ٥، موجود در بایگانى مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر). حائری‌زاده از همكاران نزدیك كودتاگران در جریان سقوط دولت ملى مصدق در ٢٨ مرداد ١٣٣٢ بود (براى آگاهى از چگونگى این همكارى رجوع کنید به ویلبر، ص١٥٥؛ موحد، ج٢، ص٥٦٧، ٧٣٨، ٧٩٩؛ حجازى، ص ٣٤٠). پس از كودتا، سپهبد فضل‌اللّه زاهدى*، نخست‌وزیر كودتا، حائری‌زاده را براى بازرسى از سفارتخانه‌هاى ایران به اروپا فرستاد. وى پس از بازگشت، به عنوان نماینده اول تهران در مجلس دوره هجدهم برگزیده شد (برهان، ١٣٧٨ش، ج ١، ص ٣٩٩؛ سفرى، ج ٢، ص ١١٩ـ١٢٠؛ براى آگاهى از مناسبات حائری‌زاده و زاهدى رجوع کنید به خامه‌اى، ١٣٨٠ش، ص ٩٦؛ نجاتى، ج ٢، ص ١٣؛ عظیمى، ص١٢٩) و تا پایان دوره هجدهم نماینده مجلس بود، اما از آن پس از امور سیاسى كناره گرفت و تنها در جلساتى كه به صورت دوستانه در منزل خود برگزار می‌كرد به انتقاد از عملكرد حكومت می‌پرداخت (زیرك‌زاده، ص ١١٧؛ پرونده ابوالحسن حائری‌زاده، كد ٨٦٢٢، موجود در بایگانى مركز اسناد انقلاب اسلامى).

حائری‌زاده در آبان ١٣٥٠ در پاریس درگذشت (مكى، ١٣٦٨ش، ص٥٤١). وى حدود چهار دهه در امور سیاسى كشور فعالیت كرد و غالبآ در جناح اقلیت یا منفردین، و تقریبآ در بیشتر اوقات در «محیط مخالفین‌استبداد»،قرار داشت. بارزترین شاخصه وى مخالف‌خوانى بود به گونه‌اى كه به طعن به او قطب منفى می‌گفتند. درباره وى قضاوتهاى متضادى صورت گرفته است، با این حال به نظر می‌رسد تا اواسط ١٣٣١ش، به دلیل مخالفت با خاندان سلطنتى و استبداد و استعمار، وجهه مثبتى نزد مردم یافته بود. مهم‌ترین نكته منفى زندگى وى، دخالت او در كودتاى ٢٨ مرداد ١٣٣٢ و مخالفت با حكومت ملى مصدق بود (برهان، ١٣٧٨ش، همانجا؛ شیفته، ص ٥١؛ شهربانى كشور، ج ٢، ص ١٥٧ـ ١٥٨؛ براى اطلاع از نظر مخالفان حائری‌زاده درباره مسائل مالى وى رجوع کنید به غنى، ج ٦، ص ٢٣٥؛ فرامرز، ص ٢٧).

منابع :
(١) علاوه بر اسناد مذكور در متن؛
(٢) احمد آرامش، خاطرات سیاسى احمد آرامش، به‌كوشش غلامحسین میرزاصالح، تهران ١٣٦٩ش؛
(٣) اسناد روابط خارجى امریكا درباره نهضت ملى شدن نفت ایران، ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوى و اصغر اندرودى، تهران: علمى، ١٣٧٧ش؛
(٤) ایران. مجلس شوراى ملى، استیضاح حسین مكى، دكتر مظفر بقائى، ابوالحسن حائری‌زاده از دولت آقاى محمد ساعد، :١٣٢٨ (گزارشهایى از جلسات) دوره پانزدهم قانونگذارى، تهران ١٣٥٧ش؛
(٥) عبداللّه برهان، كارنامه حزب توده و راز سقوط مصدق، تهران ١٣٧٨ش؛
(٦) همو، «هشدار ٢٧ مرداد (و دو نامه دیگر)»، در مصدق، دولت ملى و كودتا: مجموعه گفت‌وگوها و مقالات تاریخى ـ سیاسى، زیرنظر عزت‌اللّه سحابى، تهران: طرح نو، ١٣٨٠ش؛
(٧) مظفر بقائى كرمانى، خاطرات دكتر مظفر بقایى كرمانى، مصاحبه‌كننده: حبیب لاجوردى، تهران ١٣٨٢ش؛
(٨) محمدتقى بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسى در ایران، تهران ١٣٢٣ـ١٣٦٣ش؛
(٩) مسعود حجازى، رویدادها و داورى: ١٣٣٩ـ١٣٢٩، خاطرات مسعود حجازى، تهران ١٣٧٥ش؛
(١٠) انور خامه‌اى، خاطرات سیاسى، تهران ١٣٧٢ش؛
(١١) همو، «قیام سى تیر و سه سند محرمانه»، در مصدق، دولت ملى و كودتا، همان؛
(١٢) دولتهاى ایران از میرزا نصراللّه خان مشیرالدوله تا میرحسین موسوى، براساس دفتر ثبت كابینه‌هاى نخست‌وزیرى، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، ١٣٧٨ش؛
(١٣) اسماعیل رائین، اسنادخانه سدان، تهران ١٣٥٨ش؛
(١٤) رضا پهلوى، شاه ایران، رضا شاه‌كبیر: سفرنامه خوزستان، تهران ١٣٥٥ش؛
(١٥) كورش زعیم و على اردلان، جبهه ملى ایران: از پیدایش تا كودتاى ٢٨ مرداد، تویسركان ١٣٧٨ش؛
(١٦) احمد زیرك‌زاده، پرسش‌هاى بی‌پاسخ در سالهاى استثنایى، به‌كوشش ابوالحسن ضیاء ظریفى و خسرو سعیدى، تهران ١٣٧٦ش؛
(١٧) محمدعلى سفرى، قلم و سیاست، تهران ١٣٧١ـ١٣٨٠ش؛
(١٨) حسین شاه حسینى، «روایتى از قیام سى تیر»، در مصدق، دولت ملى و كودتا، همان؛
(١٩) زهرا شجیعى، نمایندگان مجلس شوراى ملى در بیست و یك دوره قانونگذارى: مطالعه از نظر جامعه‌شناسى سیاسى، تهران ١٣٤٤ش؛
(٢٠) شهربانى كشور، گزارشهاى محرمانه شهربانى، به‌كوشش مجید تفرشى و محمود طاهر احمدى، تهران ١٣٧١ش؛
(٢١) نصراللّه شیفته، نمایندگان ملت: بیوگرافى ٨١ نفر از نمایندگان دوره پانزدهم، (تهران) ١٣٢٧ش؛
(٢٢) اللهیار صالح، خاطراتى از اللهیار صالح، (به‌اهتمام) مرتضى مشیر، تهران ١٣٨٢ش؛
(٢٣) باقر عاقلى، شرح‌حال رجال سیاسى و نظامى معاصر ایران، تهران ١٣٨٠ش؛
(٢٤) جلال عبده، چهل سال در صحنه قضایى، سیاسى، دیپلماسى ایران و جهان، تهران ١٣٦٨ش؛
(٢٥) فخرالدین عظیمى، حاكمیت ملى و دشمنان آن: پژوهشى در كارنامه مخالفان بومى و بیگانه مصدق بر پایه تازه‌ترین سندها، تهران ١٣٨٣ش؛
(٢٦) قاسم غنى، یادداشتهاى دكتر قاسم غنى، به‌كوشش سیروس غنى، تهران ١٣٦٧ش؛
(٢٧) م.ت. فرامرز، سیاستمداران جیره‌خوار، (بی‌جا، بی‌تا.)؛
(٢٨) محمدولى فرمان‌فرمائیان، از روزگار رفته حكایت...، به كوشش منصوره اتحادیه (نظام مافى) و بهمن فرمان، تهران ١٣٨٢ش؛
(٢٩) محمدعلى كاتوزیان، مصدق و نبرد قدرت در ایران، ترجمه احمد تدین، تهران ١٣٧١ش؛
(٣٠) گذشته، چراغ راه آینده است، (تهران): جامى،[? ١٣٥٥ش[؛
(٣١) احمد متین دفترى، خاطرات یك نخست‌وزیر، چاپ باقر عاقلى، تهران ١٣٧٠ش؛
(٣٢) حسین مكى، خاطرات سیاسى حسین مكى، تهران ١٣٦٨ش؛
(٣٣) همو، وقایع سی‌ام تیر ١٣٣١، با تجدیدنظر و اضافات، تهران ١٣٦٦ش؛
(٣٤) محمدعلى موحد، خواب آشفته نفت: دكتر مصدق و نهضت ملى ایران، تهران ١٣٧٨ش؛
(٣٥) غلامرضا نجاتى، مصدق : سالهاى مبارزه و مقاومت، تهران ١٣٧٦ـ١٣٧٧ش؛
(٣٦) دونالد نیوتن ویلبر، عملیات آژاكس، ترجمه ابوالقاسم راه‌چمنى، تهران ١٣٨٠ش.

/ محمدحسن كاووسى عراقى /