حائرى ، ابوعلى محمدبن اسماعیل، عالم رجالى و فقیه امامى سده دوازدهم و سیزدهم. منبع اصلى شرح‌حال او، نوشته مختصر خودش در كتاب منتهی‌المقال (ج ٧، ص ٢١٣ـ٢١٤، ذیل «ابوعلى») است. وى در ١١٥٩ در كربلا زاده شد. پدرش مازندرانى بود (رجوع کنید به خوانسارى، ج ٤، ص ٤٠٤؛ نورى، ج ٢، ص ١٣٧)، ولى ابوعلى، به نقل از پدرش، نسب خود را به ابن‌سینا رسانده است (حائرى، همانجا)، اما چون ابن‌سینا فرزندى نداشته است، در صحت این انتساب تردید وجود دارد (حبیب‌آبادى، ج ٢، ص ٥٩٣؛ نیز رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ١٣٣٧ش، ستون ٣٩٤).

حائرى از محضر آقامحمدباقر بهبهانى* مشهور به وحید بهبهانى و سیدعلى طباطبائى* بهره‌برد (حائرى؛ خوانسارى، همانجاها؛ امین، ج ٩، ص ١٢٤) و محضر درس سیدمحسن اعرجى كاظمى و علامه سیدمحمدمهدى بحرالعلوم* را نیز درك كرد (خوانسارى، همانجا؛ قمى، ج ١، ص ١١٩). از شاگردان او عبدالعلى رشتى (نورى، همانجا) و مولا درویش على بغدادى حائرى* (آقابزرگ طهرانى، ١٣٣٧ش، ستون ٣٩٥) بودند. به نوشته خوانسارى (ج ٤، ص ٤٠٥) و خراسانى (ص ٣١٤)، او در ١٢١٥ در كربلا درگذشت، اما فرزند حائرى در حاشیه منتهی‌المقال نوشته است كه پدرش در ١٢١٦ در نجف وفات یافت و در صحن حرم امیرمؤمنان على علیه‌السلام به خاك سپرده شد (حائرى، ج ١، مقدمه، ص ٣٩؛ نیز رجوع کنید به كنتورى، ص ٥٦١).

از حائرى آثارى برجای‌مانده كه مهم‌ترین و مشهورترین آنها منتهی‌المقال فى احوال‌الرجال، درباره رجال و راویان شیعه، است و بدین سبب، او را صاحب منتهی‌المقال نیز خوانده‌اند. او در این كتاب بیشتر به منهج‌المقال میرزامحمد استرآبادى و تعلیقه وحید بهبهانى نظر داشته (حائرى، ج ١، ص ٤ـ٥) و مطالب محمدامین كاظمى در مشتركات را نیز آورده است (همان، ج ١، ص ٦). وى در مواردى نیز به اظهارنظر پرداخته و در كتابش برخى از رجال و راویان را آورده كه در منهج‌المقال و تعلیقه وحید بهبهانى ذكر نشده است (همان، مقدمه، ص ٤٧). حائرى در این كتاب از افراد مجهول ذكرى به میان نیاورده، چرا كه فایده‌اى در آن ندیده (ج ١، ص ٥ـ٦) و همین امر باعث شده است برخى از اثر او انتقاد كنند (براى نمونه رجوع کنید به نورى، ج ٢، ص ١٣٨؛ آقابزرگ طهرانى، ١٣٣٧ش، ستون ٣٩٤ـ٣٩٥)؛ البته كسانى همچون مولا درویش‌على حائرى و محمدعلى آل‌كشكول، كه بر منتهی‌المقال استدراك نوشته‌اند، این نقیصه را بر طرف كرده‌اند (آقابزرگ طهرانى، ١٣٣٧ش، همانجا).

منتهی‌المقال در ١٢٦٧ در تهران چاپ سنگى شد (مشار، ج ٥، ستون ٣٢٠). این كتاب به تحقیق مؤسسه آل‌البیت لاحیاءالتراث، به مناسبت دویستمین سالگرد وفات ابوعلى حائرى، در ١٣٧٤ش/ ١٤١٦ در هفت مجلد در قم به چاپ حروفى رسید. بر منتهی‌المقال چندین تعلیقه و حاشیه نوشته شده كه مهم‌ترین آنها تكملة رجال أبى على از مولا درویش‌على حائرى است (براى فهرستى از آنها رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٦، ص ٢٢٢ـ٢٢٣).

اثر دیگر حائرى، العذاب الواصب علی‌الجاحد الناصب است كه ردیه‌اى است بر كتاب نواقض‌الروافض میر مخدوم شریفى* (همان، ج ١٥، ص ٢٤٠). نورى (همانجا) این كتاب را ستوده است.

كتاب دیگر او عقداللالى البَهیة فى الرّدّعلى الطائفة الغَبیة است كه آن را بیست سال پیش از تألیف منتهی‌المقال نگاشته است (حائرى، ج ٧، ص ٢١٣) و در آن به نقد دیدگاههاى اخباریان، كه در آن روزگار كشمكشهاى سختى با اصولیان داشتند، پرداخته است (خوانسارى، همانجا).

چند اثر فقهى نیز از حائرى به جامانده است، از جمله زهرالریاض به فارسى، كه رساله‌اى است در طهارت، صلوة و صوم كه منتخبى است از ریاض‌المسائل استادش سیدعلى طباطبائى (حائرى، ج ٧، ص ٢١٤). این كتاب نسخه‌هاى خطى متعددى دارد (رجوع کنید به دانش‌پژوه، ص ٩٠؛ دانش‌پژوه و منزوى، بخش ٥، ص ٨٩؛ شیروانى، ج ٣، ص ٩٦٣ـ٩٦٤، ج ٥، ص ١٥٦٣). زهرالریاض را مولوى مهدى حسین به زبان اردو ترجمه كرده است (آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ١٢، ص ٧١). حائرى دو رساله در مناسك حج، تألیف استادش وحید بهبهانى و فرزند او، آقامحمدعلى بهبهانى، را از عربى به فارسى ترجمه كرده است. همچنین رساله‌اى را در احكام حج، كه خلاصه‌اى از ابواب كتاب حج ریاض‌المسائل است، تدوین كرده است (حائرى، ج ٧، ص ٢١٣ـ٢١٤). آقابزرگ طهرانى (١٤٠٣، ج ٢٤، ص ١٠١) نام این رساله را النخبةالوجیزة ذكر كرده است. یوسف الیان سركیس (ج ٢، ستون ١٦٢٨) توضیح‌المقال حاج ملاعلى كنى* را به اشتباه به ابوعلى حائرى نسبت داده است.

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذریعة الى تصانیف الشیعة، چاپ علی‌نقى منزوى و احمد منزوى، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، مصفى المقال فى مصنفى علم‌الرجال، چاپ احمد منزوى، تهران ١٣٣٧ش؛
(٣) امین؛
(٤) محمدبن اسماعیل حائرى، منتهی‌المقال فى احوال‌الرجال، قم ١٤١٦؛
(٥) محمدعلى حبیب‌آبادى، مكارم‌الآثار در احوال رجال دوره قاجار، ج ٢، اصفهان ١٣٦٢ش؛
(٦) محمدهاشم خراسانى، منتخب التواریخ، تهران: انتشارات علمیه اسلامى، (بی‌تا.)؛
(٧) خوانسارى؛
(٨) محمدتقى دانش‌پژوه، فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه دانشكده ادبیات : مجموعه امام جمعه كرمان، تهران ١٣٤٤ش؛
(٩) محمدتقى دانش‌پژوه و علینقى منزوى، فهرست كتابخانه سپهسالار، بخش ٥، تهران ١٣٥٦ش؛
(١٠) یوسف الیان سركیس، معجم المطبوعات العربیة و المعرّبة، قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ افست قم ١٤١٠؛
(١١) محمد شیروانى، فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه وزیرى یزد، (تهران) ١٣٥٠ـ١٣٥٨ش؛
(١٢) عباس قمى، كتاب الكنى و الالقاب، صیدا ١٣٥٧ـ١٣٥٨، چاپ افست قم (بی‌تا.)؛
(١٣) اعجاز حسین‌بن محمدقلى كنتورى، كشف الحجب و الأستارعن اسماء الكتب و الأسفار، قم ١٤٠٩؛
(١٤) خانبابا مشار، مؤلفین كتب چاپى فارسى و عربى، تهران ١٣٤٠ـ١٣٤٤ش؛
(١٥) حسین‌بن محمدتقى نورى، خاتمة مستدرك الوسائل، قم ١٤١٥ـ١٤٢٠.

/ سعید زعفرانی‌زاده /