دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٧٤٧
حامِض ، ابوموسى سلیمانبن محمد، زبانشناس و نحوى بغدادى. زبیدى (ص١٧٠) نام وى را محمدبن سلیمان نوشته است. از تاریخ ولادت وى اطلاعى در دست نیست.
وى شاگرد احمدبن یحیى ثعلب* (متوفى ٢٩١) بود و چهل سال از محضر او بهره برد و پس از درگذشت وى به تدریس پرداخت (ابنندیم، ص ٨٦؛ خطیب بغدادى، ج١٠، ص ٨٥ـ ٨٦). در نحو پیرو مكتب كوفه بود و از علماى بنام آن مكتب بهشمار میرفت (زبیدى، همانجا؛ خطیب بغدادى، ج١٠، ص ٨٥). او با اتخاذ شیوههایى از مكتب بصره، این دو مكتب را باهم آمیخت و در هر دو مكتب تبحر یافت (ابنندیم، همانجا؛ قفطى، ج ٢، ص ٢٢). وى به كوفه سفر كرد و در آنجا به تدریس كتاب الادغام ابوزكریا یحیى فرّاء* (متوفى ٢٠٧) پرداخت (خطیب بغدادى، ج١٠، ص ٨٥ـ٨٦).
حامض فردى متدین و معتمد بود و در نگارش و ضبط مطالب، بسیار دقت داشت (ابنندیم، ص ٨٧؛ خطیب بغدادى، ج١٠، ص ٨٥). از شاگردان وى، ابوعمر محمدبن عبدالواحد الزاهد معروف به غلام ثعلب* (متوفى ٣٤٥) و ابوجعفراحمدبن یعقوببن یوسف اصفهانى معروف به برزویه (بزرویه) بودند (خطیب بغدادى، همانجا).
تندخویى وى مانع از آن شد كه حتى به او اجازه دهند بر جنازه استادش نماز بخواند و به سبب همین تندخویى او را حامض (ترشروى) لقب دادند (زبیدى، همانجا؛ سیوطى، ج ١، ص ٦٠١). وى بخیل نیز بود، چنانكه به ابنفاتك معتضدى/ ابوفاتك مقتدرى سفارش كرده بود كه مكتوباتش به دست كسى از اهل علم نرسد (زبیدى، همانجا؛ ابنخلّكان، ج ٢، ص ٤٠٦).
حامض در زمان خلافت مقتدر عباسى، در ٢٥ ذیحجّه ٣٠٥ درگذشت و در باب التِّبْن (محلهاى در بغداد) دفن شد (زبیدى، همانجا؛ یاقوت حموى، ج ١١، ص ٢٥٥).
حامض كتابهایى تألیف كرده بود با عناوین خلقالانسان، النبات، الوحوش، مختصرالنحو، غریب الحدیث، السَّبق و النِّضال، و ما یذكَّر و یوُنَّث من الانسان و اللباس (ابنندیم؛ خطیب بغدادى، همانجاها؛ زركلى، ج ٣، ص ١٣٢).
منابع :
(١) ابنخلّكان؛
(٢) ابنندیم (تهران)؛
(٣) خطیب بغدادى؛
(٤) محمدبن حسن زبیدى، طبقات النحویین و اللغویین، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره ١٣٧٣/١٩٥٤؛
(٥) خیرالدین زركلى، الاعلام، بیروت ١٩٩٩؛
(٦) عبدالرحمانبن ابیبكر سیوطى، بغیة الوعاة فى طبقات اللغویین و النحاة، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره ١٣٨٤؛
(٧) علیبن یوسف قفطى، انباه الرواة على انباه النحاة، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، ج ٢، قاهره ١٣٧١/١٩٥٢؛
(٨) یاقوت حموى، معجمالادباء، بیروت ١٤٠٠/١٩٨٠.
/ زهرا نهاوندى /