حاكم ، جامع، مسجدجامعى از دوره فاطمیان در قاهره. این مسجد، بدان سبب كه بناى آن در دوره حاكم بامراللّه به پایان رسیده، به مسجد حاكم شهرت یافته است. آن را جامع‌الخُطبه، جامع‌الانَوار و به سبب نزدیكى به دروازه باب‌الفتوح (در قاهره)، مسجدجامع باب‌الفتوح نیز خوانده‌اند (مقریزى، ج ٢، ص٢٧٧). بناى این مسجد در ٣٨٠ به دستور العزیزباللّه آغاز گردید و او در ٣٨١ در مسجد نیمه‌كاره نماز جمعه برپا كرد. پس از وى، پسرش، حاكم بامراللّه، در ٣٩٣ بناى آن را تكمیل كرد و بعدها منبر كتیبه‌دارى با تاریخ ٤٠٣ به آن افزود و براى تأمین مخارج مسجد، موقوفاتى تعیین كرد (همانجا؛ مبارك، ج ٤، ص١٦٧).

مسجد حاكم تا حكومت المستنصرباللّه فاطمى (حك : ٤٢٧ـ ٤٨٧)، كه حصار شهر قاهره گسترش یافت، در خارجِ شهر قرار داشت (مقریزى، همانجا؛ حسن ابراهیم حسن، ص ٥٣٩). در زلزله ٧٠٢ بخشى از بناى مسجد فروریخت. در دوره سلطان بیبرس‌دوم* دروس‌فقه مذاهب‌چهارگانه در این مسجد دایر گردید. ملك ناصر حسن‌بن محمدبن قلاوون در ٧٦٠ جامع را بازسازى و زمین دیگرى وقف آن نمود (مقریزى، ج ٢، ص ٢٧٨ـ ٢٧٩؛ مبارك، همانجا). در ١٢١٢ فرانسویان از این مسجد به جاى پادگان استفاده كردند و در ١٢٢٢ شیخ عمر مكرم، نقیب‌الاشراف قاهره، بخشى از مسجد را تعمیر كرد و سال بعد در جانبِ راستِ محراب اصلى، محراب دیگرى ساخت. در پایان قرن سیزدهم/ نوزدهم، اولین موزه اسلامى مصر در این مسجد بنیان نهاده شد (برنس ـ ابوسیف، ص٦٥). در دهه‌هاى اخیر نیز بعضى قسمتهاى مسجد تعمیر شده است (حُسنی‌محمد نویصر، ص ١٩٠ـ١٩١).

مسجد حاكم مستطیل شكل (با ابعاد تقریبى ١٢٠ متر × ١١٣ متر) و داراى صحنى مستطیل (به ابعاد ٧٨ متر × ٦٦ متر) است كه شبستان و سه رواق در چهار طرف آن قراردارد (رجوع کنید به حسنى محمد نویصر، ص ١٨٤، ١٨٧؛ یاور، ص ١٨٥). بیشتر بنا آجرى است، به جز نماى ورودى و مناره‌ها كه از سنگ است (برنس ـ ابوسیف، ص ٦٣). این مسجد هفت ورودى دارد. مدخل اصلى در وسط ضلع شمالى است و در هر طرف آن دو ورودى و در هر یك از اضلاع شرقى، غربى و جنوبى نیز یك در تعبیه شده است (رجوع کنید به خلوصى، ص ١٩٥). مدخل اصلى شش متر از دیوار مسجد جلوتر نشسته (حسنى محمد نویصر، ص ١٨٥) و با طاقچه‌هاى تزیینى آراسته شده است (ماینكه ـ برگ، ص ٢٢٤). در بخش فوقانى آن كتیبه‌اى هست كه نام بانى و تاریخ ساخت بنا بر آن حك شده است. در اوایل سده دهم، بقعه‌اى معروف به بقعه قُرقماس در نزدیكى این مدخل بوده، كه از بین رفته است (حسنى محمد نویصر، همانجا).

در ضلعِ جنوبى صحن، شبستان (به ابعاد ٧٨ متر × ٣٤ متر)، شامل پنج «فرش‌اندازِ» موازى با دیوار قبله، قرار دارد. فرش‌اندازها با پنج ردیف ستون از هم جدا شده‌اند و راهرو عریضى از مقابل محراب آنها را قطع می‌كند (همان، ص ١٨٧؛ سعاد ماهر محمد، ج ١، ص ٢٣٨). ستونها آجری‌اند و طاقگانها، قوسهاى نوك تیز دارند (یاور، ص ١٨٧). محراب مسجد، با طاقى نیم دایره و آرایه‌هاى گچى، در انتهاى راهرو عریض میانى واقع است (حسنى محمد نویصر، همانجا).

هر یك از رواقهاى شرقى و غربى داراى سه فرش‌انداز عمود بر دیوار قبله است و رواق شمالى، كه مقابل شبستان قرار دارد، داراى دو فرش‌انداز موازى با دیوار قبله است. صحن، در مغرب و مشرق نُه و در شمال و جنوب یازده طاق‌نما دارد (همانجا؛ خلوصى، ص ١٩٤ـ١٩٥؛ یاور، ص ١٨٥ـ١٨٦).

از ویژگیهاى مسجدحاكم، سه‌گنبد آجرى است؛ یكی‌در بالاى محراب و دو گنبد در گوشه‌هاى فرش‌انداز قبله. قاعده این گنبدها ابتدا مربع بوده و سپس هشت ضلعى شده است. گوشواره‌هاى گنبدِ بالاى محراب مقرنس‌كارى دارند (یاور، ص ١٨٨).

در دو گوشه نماى ورودى مسجد، دو منار عظیم با بدنه‌اى سنگى دیده می‌شود كه مكعب مستطیلى آجرى هر دو را تا نیمه پوشانده است (حسنى محمد نویصر، ص ١٨٥). مناره شمالى، با ٧٠ر٢٣ متر ارتفاع، مانند دیگر مناره‌هاى مصرى از چند بخش تشكیل شده است. پایین‌ترین قسمت آن استوانه‌اى است كه روى بدنه مكعب مستطیل قرار گرفته، سپس بخش هشت ضلعى با طاق‌نما و پنجره‌ها و سه ردیف مقرنس‌كارى قرار دارد و در بالاترین قسمت، گنبد خیارى شكلى نصب شده است. نقش ستاره پنج گوش بر روى این مناره را حاكى از علاقه حاكم به نجوم دانسته‌اند (همان، ص ١٨٦؛ هیلن برند، ص ١٦٩). منار غربى نیز، با ارتفاع ٦٠ر٢٤ متر، مانند مكعب مستطیلى است كه روى آن میله منار به شكل هشت وجهى سربرآورده است. این منار نیز از چند طبقه تشكیل شده است و گنبدى مانند منار شمالى دارد. قسمت مقرنس‌كارى آن ابعاد كوچك‌ترى دارد. تزیینات این منار با دو نوار كتیبه‌اى و دو نوار نقوش اسلیمى همراه با قابهاى نقوش هندسى، غنی‌تر است (حسنى محمد نویصر؛ هیلن برند، همانجاها).

تزیینات مسجد، شامل كتیبه‌هایى از آیات قرآن به خط كوفى همراه با نقوش گیاهى به سبك بیزانسى و سامرا، بر طاقگانهاى مسجد كار شده است. حكاكیهاى روى شاه‌تیرهاى بین طاقگانها هم شبیه تزیینات رایج در سامراست (برنس ـ ابوسیف، ص ٦٥؛ اتینگهاوزن و گرابار، ص ١٧٨ـ١٧٩).

در ساخت مسجد حاكم، از برخى سنّتهاى ویژه معمارىِ مساجد غرب جهان اسلام استفاده شده است، از جمله برآمده و عریض ساختن فرش‌انداز روبه‌روىِ محراب كه پیش از آن نیز در جامع دمشق اجرا گردیده بود (هیلن برند، ص ٨٠) و الگوبردارى از طرح كلى جامع ابن‌طولون (عكاشه، ص ١٨٩). برخى سنّتهاى معمارى دوره فاطمیان نیز در ساخت این مسجد مورد توجه بوده است، از جمله ورودى با شكوه كه پیش از آن در مسجد مهدیه* در تونس اعمال گردیده بود و ساخت گنبد بالاى محراب و گنبدهایى در زوایاى دیوار قبله كه در مسجدالازهر سابقه داشت. مناره مسجد حاكم، با سازه مكعب مستطیلى كه بخش پایین آن را پوشانده است، علاوه بر آنكه نوآورى بود، سبب تكوین ساخت مناره در دوره‌هاى بعد، از جمله دوره ممالیك*، گردید (ماینكه ـ برگ،همانجا؛ برنس ابوسیف، ص٦٤؛هیلن‌برند، ص١٦٨ـ١٦٩).

منابع :
(١) حسن ابراهیم حسن، تاریخ‌الدولة الفاطمیة فى المغرب، و مصر، و سوریة، و بلادالعرب، قاهره ١٩٦٤؛
(٢) حسنى محمد نویصر، الآثار الاسلامیة، قاهره ١٩٩٦؛
(٣) محمد ماجد عباس خلوصى، عمارة المساجد: تصمیم و تاریخ و طراز و عناصر، بیروت ١٩٩٨؛
(٤) سعاد ماهر محمد، مساجد مصر و اولیاؤها الصالحون، ج ١، (قاهره ١٩٧١)؛
(٥) ثروت عكاشه، القیم الجمالیة فى العمارة الاسلامیة، قاهره ١٤١٤/ ١٩٩٤؛
(٦) على باشا مبارك، الخطط التوفیقیة الجدیدة لمصر القاهرة، قاهره ١٩٨٠ـ١٩٨٣؛
(٧) احمدبن على مقریزى، كتاب المواعظ و الاعتبار بذكر الخطط و الآثار، المعروف بالخطط المقریزیة، بولاق ١٢٧٠، چاپ افست قاهره (بی‌تا.)؛
(٨) طلعت رشاد یاور، العمارة العربیة الاسلامیة فى مصر، بغداد ١٩٨٩؛

(٩) Doris Behrens-Abouseif, Islamic architecture in Cairo, Leiden ١٩٨٩;
(١٠) Richard Ettinghausen and Oleg Grabar, The art and architecture of Islam: ٦٥٠-١٢٥٠, Harmondsworth, Eng. ١٩٨٧;
(١١) Robert Hillenbrand, Islamic architecture: form, function and meaning, Edinburgh ١٩٩٤;
(١٢) Viktoria Meinecke - Berg, "Egypt", in Architecture of the Islamic world, ed. George Michell, London: Thames and Hudson, ١٩٨٤.

/ عباس بحرى مقدّم /