حافظ برخوردار ، فقیه حنفى، نویسنده و شاعر پنجابی‌زبان قرن دوازدهم در شبه‌قاره هند. درباره زندگى او اطلاع چندانى در دست نیست. به گفته احمدحسین قلعه‌دارى (حافظ برخوردار، مقدمه، ص ٤٤ـ٤٥)، وى در حدود ١١٣٠ در تخت‌هزاره، از توابع استان پنجاب پاكستان، متولد شد. شریف احمد نوشاهى، از مورخان پاكستانى، زادگاه او را «وستى شاهان والى»، در نزدیكى تخت هزاره، ذكر كرده است (رجوع کنید به ج ٣، حصّه ١، ص ٨٧). از اشعارش نیز برمی‌آید كه زادبومش تخت‌هزاره بوده است (رجوع کنید به حافظ برخوردار، همانجا). او حافظ قرآن بود و از قوم رانجها (از اقوام قدیمى و مشهورِ پنجاب پاكستان كه در بخشهاى گجرات، جهنگ و سرگودها می‌زیستند) به شمار می‌رفت و از این‌رو، به حافظ رانجها برخوردار تخت هزاروى، حافظ برخوردار ثانى، و رانجها برخوردار نیز شهرت داشت (همان مقدمه، ص ٥٨ـ٥٩؛ فقیر، ص ٢٦٦؛ نوشاهى، همانجا). وى تحصیلات خود را در شهر سیالكوت تكمیل كرد و به همین سبب این شهر را در اشعارش وصف كرده است (رجوع کنید به حافظ برخوردار، همان مقدمه، ص ٤٥). پس از اتمام تحصیلات، از سیالكوت به رسول‌نگر رفت و تا ١١٩٠ در آنجا زندگى كرد، سپس در روستاى چتی‌شیخان، در نزدیكى سیالكوت، ساكن شد و در همانجا فوت كرد و به خاك سپرده شد (رجوع کنید به همان مقدمه، ص ٤٧ـ٤٩).

از آثار حافظ برخوردار برمی‌آید كه وى بر زبان و ادب عربى، فارسى، هندى، ریخته (زبان اردوى كنونى) و پنجابى تسلط داشته است. او در علوم دینى، به‌ویژه مسائل فقهى، چیره‌دست بود و در بیان احكام و اوامر و نواهى فقهى و وعظ، از زبان شعر استفاده می‌كرد. او عالمى متواضع، متدین، شب زنده‌دار و دوستدار اهل بیت علیهم‌السلام بود؛ در وصف خصلتهایش اشعارى سروده‌اند (رجوع کنید به همان، ص ٤٥ـ٤٧، ٤٩ـ٥٠؛ فقیر، ص ٢٦٩).

حافظ برخوردار در تألیفات خود از زبان اصیل و معیار پنجابى استفاده كرده است. زبان آثار او ساده و روان، و در آثار مذهبى و فقهى آمیخته با زبان عربى و فارسى است. زبانِ داستانهاى عاشقانه، كه وى آنها را به شعر درآورده، بسیار جذاب است. حافظ برخوردار اولین شاعر پنجابى زبان است كه سبك شعرى خود را به جاى «شعر هندو»، «شعر پنجابى» انتخاب كرده و علاوه بر تشبیهات و استعارات از مَثَلها نیز استفاده كرده است (د. اردو، ذیل مادّه؛ فقیر، ص ٢٦٧ـ٢٦٩).

از حافظ برخوردار حدود چهل اثر به جامانده است.

آثار دینى. مهم‌ترین اثر فقهى وى كتاب انواع است كه در ١١٧٦ نگاشته و به تعبیر برخى مؤلفان، دایرةالمعارف فقه حنفى و نشان‌دهنده قوّت علمى اوست (حافظ برخوردار، همان مقدمه، ص ٥١ـ٥٢؛ د. اردو، همانجا). نسخه خطى انواع در كتابخانه مركزى دانشگاه پنجاب لاهور و در كتابخانه‌هاى شخصى احمد حسین قلعه‌دارى در قلعه‌دار گجرات و شریف احمد نوشاهى در ساهنپال گجرات نگهدارى می‌شود (حافظ برخوردار، همانجا؛ فقیر، ص ٢٦٦ـ٢٦٧). او در پاسخ هر سؤال شرعى، كتاب یا رساله‌اى مستقل نوشته، كه از آن جمله است : شمس‌العلوم، بحرالعلوم، فقه جمال (د. اردو، همانجا؛ قس فقیر، ص :٢٦٦ فقه اجمال)؛ مسئله بانگ (اذان)، مفتاح المصلى، نجات‌المسلمین، شرف‌النكاح، تنبیه‌المفسدین، رساله نماز، نهرالعلوم، رساله سایه اصلى، میزان شریعت، مفتاح‌الفقه، شرح‌الحمد شریف، سراج‌المعاملات، شرح خلاصه كیدانى، مفتاح‌السعادت (حافظ برخوردار، همانجا؛ فقیر، ص ٢٦٧؛ د. اردو، همانجا). اردو دائره معارف اسلامیه (همانجا) میان رساله‌هاى مذكور و كتابِ انواع تفكیك قائل شده و از كتابى به نام مفتاح‌العلوم نیز یاد كرده است. از دیگر رسائل فقهى او، رساله قادریه است كه در جواب كتاب فرایض ورثه (یا فرایض هندوى/ فرایض هندى) تألیف حافظ برخوردار سلمانی‌والا، درباره مسائل ارث نوشته است (رجوع کنید به د. اردو، همانجا؛ فقیر، ج ١٣، ص ٢٦٩؛ ادامه مقاله). نسخه خطى این اثر در كتابخانه قلعه‌دارى وجود دارد (حافظ برخوردار، همان مقدمه، ص ٥١).

حافظ برخوردار به درخواست دوست خود، غلام محمدفانى، این آثار دینى را به زبان پنجابى ترجمه كرده است : قصیده بانَت سُعاد* از كعب‌بن زهیر در مدح حضرت محمد صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم؛ قصیده بُرده* از شرف‌الدین محمد بوصیرى*؛ قصیده‌هاى غوثیه، روحى و چهل كاف از شیخ عبدالقادر گیلانى*. در میان آثار دینى او شرحهایى نیز به زبان پنجابى وجود دارد: شرح اسماءالحسنى؛ شرح نود و نه اسم حضرت محمد صلی‌اللّه‌علیه‌وآله؛ شرح یازده اسماء و نود و نه اسماء شیخ عبدالقادر گیلانى؛ شرح درود مستغاث و شرح دعاى گنج‌العرش. دست‌نویس این مجموعه در كتابخانه شخصى قاضى عبدالعزیز مانك در گجرات پاكستان و در كتابخانه شخصى سبط حسن ضیغم لاهور نگهدارى می‌شود (همان مقدمه، ص ٤٧ـ٤٩).

از جمله سروده‌هاى حافظ به زبان پنجابى حكایت پاك رسول دى و قصه حضرت بی‌بى فاطمه علیها سلام درباره حضرت محمد و فاطمه زهراست. از نسخه خطى این دو اثر در كتابخانه‌هاى وحید قریشى در لاهور و احمدحسین قلعه‌دارى گجرات نگهدارى می‌شود (همان، ص ٥١). جنگنامه امام حسین(ع) نیز سروده‌اى است حماسى درباره واقعه كربلا، مشتمل بر ١٣٣٠ بیت. به نظر قلعه‌دارى (حافظ برخوردار، مقدمه، ص ٥١، ٥٧ـ٦٠)، حافظ برخوردار در این منظومه از ترجمه پنجابى آثارى چون روضةالشهداء* ملاحسین واعظ كاشفى (متوفى ٩١٠)، استفاده كرده است. این اثر به كوشش احمدحسین قلعه‌دارى، در ١٣٥٨ش/١٩٧٩ در لاهور به چاپ رسیده است (همان، ص ٥٨).

آثار ادبى. حافظ برخوردار برخى قصه‌هاى محلى و عاشقانه مشهور در هند را به زبان پنجابى به نظم درآورده است از جمله قصه هیر رانجها داستان عاشقانه و عارفانه مشهورى كه شاعران متعددى به زبان فارسى و پنجابى نظم كرده‌اند و منظومه یوسف و زلیخا، در پاسخ به یوسف و زلیخاى حافظ برخوردار سلمانی‌والا. نسخه خطى برخى آثار ادبى حافظ برخوردار در كتابخانه شخصى احمدحسین قلعه‌دارى در قلعه‌دار گجرات موجود است (رجوع کنید به همان، ص ٥٠ـ٥١).

گفتنى است كه علاوه بر حافظ برخوردار رانجها تخت هزاروى، بیش از ده نفر دیگر به حافظ برخوردار در شبه‌قاره شهرت داشته‌اند (رجوع کنید به نوشاهى، ج ٣، حصه ١، ص ٨٣ـ٨٨؛ قس حافظ برخوردار، همان مقدمه، ص ٣٧ـ٤٠). به گفته قلعه‌دارى (حافظ برخوردار، مقدمه، ص ٤٠ـ٤١)، رشید نیاز در كتاب تاریخ سیالكوت، و برخى مورخان دیگر، حافظ برخوردار رانجها و حافظ برخوردار سلمانی‌والا و حافظ برخوردار بحرالعشق را یك نفر دانسته و شرح احوال هر سه را در هم آمیخته‌اند؛ از این‌رو، در ادامه این مقاله نام این دو تن به تفكیك و با توضیح كوتاهى می‌آید.

١) محمد حافظ برخوردار، مشهور به بحرالعشق (متوفى ١٠٩٣)، كنیه‌اش ابوالعنایت، ملقب به بحرالعشق، زنده‌دل، حافظ برخوردار، حافظ صاحب و غیره. وى پسر ارشد، خلیفه اعظم و سجاده‌نشین حضرت نوشه گنج بخش بود. وى قرآن را از حفظ داشت، علوم رایج را از عبداللّه لاهورى و عبدالحكیمِ سیالكوتى* فراگرفته بود و به زبان فارسى هم شعر می‌سرود. مزارش در دهكده ساهنپال در نواحى گجرات است (نوشاهى، ج ٣، حصه ١، ص ٨٣ـ٨٥).

٢) حافظ برخوردار سلمانی‌والا. وى در ١٠٣٠ در قصبه سلمانى یا مسلمانى چیمه چتهه، در نزدیكى گوجرانواله، در ایالت لاهور، متولد شد. او نیز حافظ قرآن بود و از این‌رو، حافظ تخلص می‌كرد. علوم دینى را در سیالكوت از عبدالحكیم سیالكوتى آموخت، سپس به جهان‌آباد رفت. سه اثر از وى به جامانده است: فرایض هندوى (یا فرایض هندى/ فرایض ورثه)، كتابى است منظوم درباره ارث كه در ١٠٨١ آن را به زبان پنجابى نظم كرده است (حافظ برخوردار، همان مقدمه، ص ٤١ـ٤٣). اردو دائره معارف اسلامیه (همانجا) و فقیر محمد فقیر (ص ٢٦٩) شرح احوال و آثار این دو حافظ برخوردار را تفكیك نكرده و تمام آثار حافظ برخوردار رانجها را به حافظ برخوردار سلمانی‌والا، نسبت داده‌اند. از سال تألیف كتاب انواع (١١٧٦) و نیز بخش آثار همین مقاله برمی‌آید كه حافظ برخوردار رانجها آثار فراوانى در زمینه مسائل فقهى تألیف كرده ولى حافظ برخوردار سلمانی‌والا در مورد مسائل فقهى فقط فرایض هندوى را در ١٠٨١ نظم كرده است (نیز رجوع کنید به حافظ برخوردار، همانجا).

دو اثر دیگر سلمانی‌والا، قصه میرزا صاحبان و داستان یوسف و زلیخاست. شهرتى كه او در ادبیات پنجابى از داستان میرزا صاحبان كسب كرد، باعث شد كه آثار حافظ برخوردار رانجها تخت هزاروى، به نام او معروف و نسبت داده شود (رجوع کنید به همان مقدمه، ص ٤٤).

احمد قلعه‌دارى (حافظ برخوردار، مقدمه، ص ٣٧ـ٤٠، ٦٦) و شریف‌احمد نوشاهى (ج ٣، حصه ١، ص ٨٦ـ٨٨) نام چهارده نفر دیگر را كه به حافظ برخوردار شهره‌اند، فهرست كرده و اطلاعات كمى درباره هر یك از آنان آورده‌اند. درستى مدعاى آنان نیازمند منابع و تحقیق بیشترى است.

منابع :
(١) اردو دائره معارف اسلامیه، لاهور ١٣٨٤ـ١٤١٠/١٩٦٤ـ١٩٨٩، ذیل «حافظ برخوردار» (از آصف‌خان)؛
(٢) حافظ برخوردار، جنگنامه امام حسین(ع)، چاپ احمدحسین قلعه‌دارى، لاهور ١٩٧٩؛
(٣) فقیر محمد فقیر، «پنجابى ادب. ١٠: ابتداء ١٧٠٧ ع تك»، در تاریخ ادبیات مسلمانان پاكستان و هند، ج ١٣، لاهور: پنجاب یونیورسئى، ١٩٧١؛
(٤) شریف احمد شرافت نوشاهى، شریف التواریخ، ج ٣: تذكرةالنوشاهیه، حصّه ١: تحائف‌الاطهار، گجرات ١٤٠٣/١٩٨٣.

/ شكیل اسلم‌بیگ /