حارث‌بن محمدبن أبی‌أُسامة ، محدّث و مُسنِد عراقى. وى در شوال ١٨٦ در بغداد متولد شد و چون نَسَبش به تمیم‌بن مرَّه می‌رسید به تمیمى مشهور شد (رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج ٩، ص ١١٤؛ سمعانى، ج ١، ص ٤٧٩). از جزئیات زندگى وى اطلاعى در دست نیست.

او از اشخاص بسیارى حدیث شنید و روایت كرد، از جمله از ابوخالد یزیدبن هارون سلمى، ابوالحسن علی‌بن عاصم تمیمى، ابومحمد روح‌بن عبادة قیسى و ابوعبداللّه محمدبن عمر واقدى (ابن‌حِبّان، ج ٨، ص ١٨٣؛ خطیب بغدادى؛ سمعانى، همانجاها). خلیلى قزوینى (ج ٢، ص ٥١٩،٥٩٠)، حارث‌بن محمد را از آخرین شاگردان ضحاك‌بن مَخلَد* (متوفى ٢١٢) و ابن‌كُناسه* (متوفى ٢٠٧) در بغداد دانسته است.

در توثیق و تضعیف حارث اختلاف هست. علی‌بن عمر دارقطنى* و ابواسحاق حربى* (رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج ٩، ص ١١٥) و ابن‌حِبّان (همانجا) او را ثقه، راستگو و روایاتش را درخور اعتماد خوانده‌اند (قس ابن‌حزم، ج ٢، ص ١٩٥، ج ١١، ص ٥٣ كه او را تضعیف كرده است).

بسیارى از حارث روایت كرده‌اند، از جمله ابن ابی‌الدنیا*، ابوجعفر محمدبن جریر طبرى*، و ابوبكر محمدبن عبداللّه شافعى (خطیب بغدادى، ج ٩، ص ١١٤). ابن‌جزرى (ج ١، ص ٢٠١) او را در زمره راویان قرائت قرآن از محمدبن سعد كاتبِ واقدى* آورده و ابوبكربن مجاهد نیز قرائت حارث را روایت كرده است. حارث‌بن محمد در شب عرفه سال ٢٨٢ درگذشت (خطیب بغدادى، ج ٩، ص ١١٥).

وى صاحب مُسند بوده كه ذهبى (ج ٦، ص ٧٣٢) آن را اثرى مفصّل توصیف كرده و گفته اجزائى از آن را با سندِ متصل سماع كرده است. این كتاب تا قرن نهم در دسترس بوده است (رجوع کنید به هیثمى، ص ١٧؛ ابن‌حجر عسقلانى، ج ١، ص ٤). هیثمى زوائد آن مسند، یعنى آنچه در صحاح سته نبوده، را به ترتیب ابواب فقهى در بغیةالباحث عن زوائد مسندالحارث گرد آورده است. همچنین ابن‌حجر عسقلانى در المطالب العالیة بزوائد المسانید الثمانیة (همانجا) و بوصیرى در اتحاف الخِیرةِالمَهَرَة بزوائد المسانید العشرة (ج ١، ص ٣٣) از آن بهره گرفته‌اند.

جزء حدیثى برگرفته از مسند او به روایت ابوبكر احمدبن یوسف‌بن خلّاد (متوفى ٣٥٩) از حارث‌بن محمد، در پانزده برگ در كتابخانه ظاهریه دمشق، مجموعه ٣٧٩١ (برگهاى ١٨٣ـ١٩٧) با عنوان مسندالمشایخ عن رسول‌اللّه (ص) باقى مانده است (سوّاس، ص ٢٧٨). احادیث عالی‌السند مسند حارث‌بن محمد نیز با عنوان أحادیث عوالى المستخرجة من مسند الحارث‌بن أبى أسامة به روایت ابونعیم احمدبن عبداللّه اصفهانى (متوفى ٤٣٠) در ضمن مجموعه ٣٨٣٧ كتابخانه ظاهریه دمشق (برگهاى ٢١١ـ٢١٥) موجود است (همان، ص ٥٣٥ـ٥٣٦).

از دیگر آثار او، جزء حدیثى از روایات ابوالحسن علی‌بن عاصم‌بن صُهیب قرشى (متوفى ٢٠١) است كه در شش برگ در كتابخانه ظاهریه دمشق، مجموعه ٣٧٦٨ (برگهاى ١٥١ـ١٥٦)، به خط و سماع موفق‌الدین‌بن قدامه مقدسى با عنوان حدیث علی‌بن عاصم عن شیوخه، نگهدارى می‌شود (رجوع کنید به همان، ص ١٦٣). همچنین ابوعبداللّه محمدبن عبدوس جهشیارى در كتاب الوزراء و الكتّاب (ص ١٣٦، ٢٤١) از كتاب‌الخلفاء او مطالبى نقل كرده است.

منابع :
(١) ابن‌جزرى، غایةالنهایة فى طبقات‌القرّاء، چاپ برگشترسر، قاهره (بی‌تا.)؛
(٢) ابن‌حِبّان، كتاب الثقات، حیدرآباد، دكن ١٣٩٣ـ١٤٠٣/ ١٩٧٣ـ١٩٨٣، چاپ افست بیروت (بی‌تا.)؛
(٣) ابن‌حجر عسقلانى، المطالب العالیة بزوائد المسانیدالثمانیة، چاپ حبیب‌الرحمان اعظیمى، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٤) ابن‌حزم، المحلّى، چاپ احمد محمدشاكر، بیروت : دارالفكر، (بی‌تا.)؛
(٥) احمدبن ابی‌بكر بوصیرى، اتحاف الخیرةالمهرة بزوائد المسانید العشرة، چاپ عادل‌بن سعد و سیدبن محمود، ریاض ١٤١٩/١٩٩٨؛
(٦) محمدبن عبدوس جهشیارى، كتاب الوزراء و الكتّاب، چاپ مصطفى سقا، ابراهیم ابیارى، و عبدالحفیظ شلبى، قاهره ١٣٥٧/١٩٣٨؛
(٧) خطیب بغدادى؛
(٨) خلیل‌بن عبداللّه خلیلى قزوینى، كتاب الارشاد فى معرفة علماء الحدیث، چاپ محمد سعیدبن عمر ادریس، ریاض ١٤٠٩/١٩٨٩؛
(٩) محمدبن احمد ذهبى، تاریخ‌الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ١٤٢٤/٢٠٠٣؛
(١٠) سمعانى؛
(١١) یاسین محمد سوّاس، فهرس مجامیع المدرسة العُمریة فی‌دارالكتب الظاهریة بدمشق، كویت ١٤٠٨/١٩٨٧؛
(١٢) علی‌بن ابوبكر هیثمى، بغیة الباحث عن زوائد مسندالحارث، چاپ مسعد عبدالحمید محمد سعدنى، (قاهره، بی‌تا.).

/ سیدعلى آقایى /