حارث‌بن عُباد ، شاعر دلاور دوره جاهلى و از بزرگان قبیله بكربن وائل*. كنیه‌اش ابوبُجَیر است و برخى نیز او را ابومنذر خوانده‌اند (رجوع کنید به ابن‌عبدربّه، ج ٥، ص ١٨٦؛ شیخو، قسم ٣، ص٢٧٠). نام پدرش را به صورت عَبّاد و عُباد نوشته‌اند كه صورت دوم درست است (رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانى، ج ٩، ص ٣٤٣، ج ٢١، ص ٢٨٩؛ شیخو، همانجا).

قبیله بكربن وائل در صحراى عراق سكونت داشتند. حارث، پسرش و دو برادرش از مشهورترین افراد قبیله بودند (رجوع کنید به ابن‌قتیبه، ص ٩٨؛ ابن‌حزم، ص٣٢٠). یكى از دلایل شهرت حارث گفتگوى معروف او با پادشاه ساسانى است (رجوع کنید به ابن‌عبدربّه، ج ١، ص ٢٧١ـ٢٧٢؛ شیخو، قسم ٣، ص ٢٨١). سبب دیگر شهرت او آن است كه در آغاز جنگ بَسوس*، كه میان دو شاخه بزرگ قبیله درگرفت، از شركت در جنگ خوددارى كرد و گفت مرا در این كار ناقه و جملى نیست و این سخن او مَثَل شد (میدانى، ج ٣، ص ١٦٦؛ احدب، ج ٢، ص ١٨٨). هنگامى كه پسرش، بُجَیر، در این جنگ كشته شد، حارث قصیده لامیه بلندى سرود (نویرى، ج ١٥، ص ٤٠٢ـ ٤٠٣؛ جادالمولى و همكاران، ص١٦٠ـ١٦٢). این قصیده از نمونه‌هاى برجسته ادبیات عرب در دوران جاهلى است كه برخى منابع سى و هفت بیت و برخى دیگر پنجاه بیت آن را ثبت كرده‌اند (رجوع کنید به نویرى، ج ١٥، ص ٤٠٣؛
شیخو، قسم ٣، ص ٢٧١ـ٢٧٣). در این شعرِ حارث، باوِ او به پروردگار آشكار است. یك مصراع چهارده بار در این قصیده تكرار شده است (نویرى، همانجا؛
شیخو، قسم ٣، ص ٢٧٢ـ٢٧٣). برخى مفسران قرآن مجید، همین قصیده حارث را شاهدى براى مستحسن بودن تكرار در ادبیات عرب دانسته‌اند (رجوع کنید به طبرسى، ج ٩، ص ٣٠٢؛
ابوالفتوح رازى، ج ١٨، ص ٢٨٧). در سده نخست هجرى در مجالس ادبى براى مفاخره به این قصیده استشهاد می‌كردند (رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانى، ج ٩، ص ٣٤٣، ج ١٩، ص ١٦٧، پانویس ١) و برخى از ابیات آن را بهترین شاهد پایدارى در جنگ دانسته‌اند (عسكرى، ج ٢، ص ٦٣). ابن‌ابی‌الحدید (ج ٦، ص ٢٥٨)، در شرح خطبه هشتادودوم نهج‌البلاغه، به مصراعى از این قصیده استشهاد كرده است.

در كتاب الأصمعیات، كه در آن اشعار چهل شاعر جاهلى بررسى شده، برخى از اشعار حارث آمده است (رجوع کنید به اصمعى، ص ٦٦ـ٦٧؛
نیز رجوع کنید به شوقى ضیف، ج ١، ص ١٧٨). بخشى از اشعار حارث‌بن عباد، به همراه ترجمه لاتینى آن، به كوشش ولرس در ١٨٢٧ چاپ شده است (سركیس، ج ١، ستون ٧٣٥). حارث در ٥٥٠ درگذشت (شیخو، قسم ٣، ص ٢٨١).

منابع :
(١) ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغة، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره ١٣٨٥ـ١٣٨٧/ ١٩٦٥ـ١٩٦٧، چاپ افست بیروت (بی‌تا.)؛
(٢) ابن‌حزم، جمهرة انساب‌العرب، چاپ عبدالسلام محمدهارون، قاهره ( ١٩٨٢)؛
(٣) ابن عبدربّه، العقدالفرید، چاپ علی‌شیرى، بیروت ١٤٠٨ـ١٤١١/ ١٩٨٨ـ١٩٩٠؛
(٤) ابن‌قتیبه، المعارف، چاپ ثروت عكاشه، قاهره ( ١٩٨١)؛
(٥) ابوالفتوح رازى، روض‌الجنان و روح‌الجنان فى تفسیر القرآن، چاپ محمدجعفر یاحقى و محمدمهدى ناصح، مشهد ١٣٦٥ـ١٣٧٦ش؛
(٦) ابوالفرج اصفهانى؛
(٧) ابراهیم احدب، فرائد اللّآل فى مجمع الأمثال، (بیروت ١٣١٢)، چاپ افست تهران (بی‌تا.)؛
(٨) عبدالملك‌بن قریب اصمعى، الأصمعیات، چاپ احمد محمدشاكر و عبدالسلام محمد هارون، (قاهره ?١٣٧٥/ ١٩٥٥)؛
(٩) محمداحمد جادالمولى، علی‌محمد بجاوى، و محمدابوالفضل ابراهیم، ایام‌العرب فى الجاهلیة، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(١٠) یوسف‌الیان سركیس، معجم المطبوعات العربیة و المعرّبة، قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ افست قم ١٤١٠؛
(١١) شوقى ضیف، تاریخ‌الادب العربى، ج :١ العصرالجاهلى، قاهره ١٩٧١؛
(١٢) لویس شیخو، شعراء النّصرانیة قبل‌الاسلام، بیروت ١٩٦٧؛
(١٣) طبرسى؛
(١٤) حسن‌بن عبداللّه عسكرى، دیوان‌المعانى، قاهره ١٣٥٢، چاپ افست بغداد (بی‌تا.)؛
(١٥) احمدبن محمد میدانى، مجمع‌الامثال، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(١٦) احمدبن عبدالوهاب نویرى، نهایة الارب فى فنون‌الادب، قاهره ( ١٩٢٣)ـ١٩٩٠.

/ محمود مهدوی‌دامغانى /