دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٦٥٠
حاجز الاَزْدى ، (حاجزبن عوف ازدى)، از شاعران دوره جاهلیت عرب. نسبت او به شاخه سلامان از قبیله ازد میرسد. حاجز از شاخه بنیسلامانبن مفرّج، قبیله بزرگ ازد و همپیمان خاندان مخزوم قریش، بود (ابوالفرج اصفهانى، ج ١٣، ص ٢٠٩).
از او اشعار اندكى برجاى مانده است. وى را از شاعران صَعالیك (راهزنان و غارتگران؛ رجوع کنید به صُعلوك*) دوره جاهلى شمردهاند (رجوع کنید به همانجا؛ شوقى ضیف، ج ١، ص ٣٧٥). در مآخذ، تاریخ تولد و مرگ او ثبت نشده است، ولى با در نظر گرفتن ستیزهاى او با عمروبن معدى كرب* و تابّط شرآ* ــكه هر دو در سده ششم میلادى میزیستندــ و نمونههاى آن ستیزها در كتاب الاغانى گزارش شده (رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانى، ج ١٣، ص ٢١٢ـ٢١٣، ج ٢١، ص ١٤٨ـ١٤٩) و با توجه به اینكه عمروبن معدى كرب صد و چند سال زیسته ودر سال ٢١ هجرى درگذشته است (ابنحجر عسقلانى، ج ٣، ص ٢٠)، دوره زندگى حاجز سده ششم میلادى خواهد بود. جرجى زیدان (ج ١، ص ١٤٧) مرگ حاجز را در سال ٥٧٠ میلادى نوشته است. از مآخذ سده سوم، فقط در كتاب البیان و التبیین جاحظ (ج ١، ص ٢٩٩ـ٣٠٠) سخنى از عمه حاجز درباره او آمده است.
در كتاب الاغانى، كه بیشتر از همه مآخذ درباره حاجز سخن گفته است و عموم مؤلفان بعدى مطالب خود را از آن نقل كردهاند، فقط ٤٦ بیت از سرودههاى حاجز به صورت قطعه ثبت شده كه ممكن است ابوالفرج اصفهانى آنها را از قصیدههاى او برگزیده باشد. وصف اسب و ناقه و آهو و بز كوهى و خرگوش و شمشیر و نیزه و دیگر مضامین اشعار صعالیك در همین ابیات حاجز دیده میشود (رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانى، ج ١٣، ص ٢٠٩ـ٢١٦). در دیوان المعانى (تألیف در سده چهارم) سه بیت از سرودههاى حاجز، كه در آنها خود را ستایش كرده، آمده است (رجوع کنید به عسكرى، ج ٢، ص ٢٢٨).
حاجز در یكى از سفرهاى خود در بیابان گم شد و از تشنگى درگذشت. در كتاب الاغانى دو بیت از مرثیهاى كه خواهرش در سوك او سروده آمده است (رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانى، ج ١٣، ص ٢١٥).
منابع :
(١) ابنحجر عسقلانى، كتاب الاصابة فى تمییز الصحابة، مصر ١٣٢٨، چاپ افست بیروت (بیتا.)؛
(٢) ابوالفرج اصفهانى؛
(٣) عمروبن بحر جاحظ، البیان و التبیین، چاپ عبدالسلام محمد هارون، بیروت [?١٣٦٧/ ١٩٤٨[؛
(٤) جرجى زیدان، كتاب تاریخ آداب اللغةالعربیة، مصر ١٩١١ـ ١٩١٤؛
(٥) شوقى ضیف، تاریخ الادبالعربى، ج :١ العصر الجاهلى، قاهره ١٩٧١؛
(٦) حسنبن عبداللّه عسكرى، دیوانالمعانى، قاهره ١٣٥٢، چاپ افست بغداد (بیتا.).
/ محمود مهدوى دامغانى /