چیتاگُنگ ، استان و شهرى بندرى در جنوب‌شرقى بنگلادش. استان چیتاگنگ بزرگ‌ترین استان كشور، با وسعت ٣١% از سطح كل كشور، و مشتمل بر شهرهاى چیتاگنگ، كومیلا و سلهت است (فرزین‌نیا، ص ١٧٤؛ حسن ابوالعینین، ص١٨٢، ٢١٥). سواحل جنوبی‌آن براى گردشگرى شهرت فراوان‌دارد. شهر چیتاگنگ در َ٣٣ ْ٢٢ عرض شمالى و َ٨١ ْ ٩١ طول شرقى، در ساحل شرقى خلیج بنگال و در ساحل راست رود كرنافولى قرار دارد. فاصله آن از شهر داكا (پایتخت بنگلادش) در شمال‌غربى حدود ٢٢٠ كیلومتر است و پس از داكا، دومین شهر مهم و نیز بندر اصلى كشور به شمار می‌رود. تپه‌هاى نه چندان مرتفع شمالى جنوبى (حداكثر ارتفاع: ٢٣٠، ١ متر در كوه كئوكرادونگ)، كه در مشرق شهر امتداد دارند، مرتفع‌ترین قسمت كشور و دریاچه كپتاى مهم‌ترین عوارض طبیعى اطراف شهر هستند (رجوع کنید به حسن ابوالعینین، ص ١٩٢ـ١٩٣). اقلیم آنجا شبه‌مدارى مرطوب با آب و هواى نیمه گرمسیرى و پرباران است. میانگین دماى سالانه ْ٢٤ و بارش سالانه آنجا ٧٥٠، ٢ میلیمتر است (حسن ابوالعینین، ص ١٩٨ـ١٩٩؛ الموسوعة العربیة، ذیل «بنغلادش»).

شهر چیتاگنگ به‌سبب دور بودن از دشتهاى سیل‌گیر مركز كشور و دهانه‌هاى پر از رسوب رودهاى داخلى (از جمله رود گَنْگ) و مجاورت با قسمتى از خلیج بنگال كه براى پهلوگیرى كشتیهاى بزرگ، مناسب است، به بزرگ‌ترین مركز صادرات و واردات كشور تبدیل شده است (رجوع کنید به >دایرةالمعارف بزرگ شوروى<، ج ٢٩، ص ١٧٥؛ فرزین‌نیا، ص ١٢٦).

این شهر از مراكز صنعتى معدنى كشور بنگلادش است (رجوع کنید به فرزین‌نیا، ص ١٠٣ـ١٠٥) و علاوه بر تأسیسات تولید برق در سد كرنافولى و داشتن تنها كارخانه فولاد كشور، داراى صنایعى در زمینه‌هاى خودروسازى، آهن‌آلات، نساجى، سیمان، پالایشگاه نفت و صنایع وابسته به كنف و چاى است (مجابى، ص ٤٦، ٥٦، ٥٨؛ حسن ابوالعینین، ص٢٤٦، ٢٦٠ـ٢٦٦؛ خوند، ج٥، ص٣١٣؛ فرزین‌نیا، ص ١١٢). كشف گاز طبیعى در ١٣٣٤ش/ ١٩٥٥ و بهره‌بردارى از ذخایر نفتى و معادن مس و سنگ آهك در اطراف شهر، در رونق صنعتى آن مؤثر بوده است (رجوع کنید به گلی‌زواره، ص ٢٢٢). یكى از بزرگ‌ترین كارخانه‌هاى كاغذسازى آسیا در چیتاگنگ قرار دارد؛ به‌دلیل گسترده بودن مهم‌ترین منطقه جنگلى بنگلادش با درخت غالب بامبو كه براى تهیه موادخام كاغذ مفید است ــ در كنار رود كرنافولى، این كارخانه در این منطقه احداث شده است (رجوع کنید به فرزین‌نیا، ص ١١٥؛ نیز رجوع کنید به مجابى، ص ٤٣ـ٤٤).

به جز راههاى دریایى بندر چیتاگنگ با بندرهاى كشورهاى دیگر، راههاى اصلى، راه‌آهن و راههاى آبى رودخانه‌اى (به‌ویژه براى جابه‌جایى محصولات)، این شهر را با داكا و مناطق مركزى كشور پیوند می‌دهد (رجوع کنید به حسن ابوالعینین، ص ٢٦٨ـ٢٧٣). همچنین، یكى از مهم‌ترین فرودگاههاى بنگلادش در این شهر است. در نیم‌قرن اخیر چند دانشگاه و موزه نیز در آنجا احداث شده است (رجوع کنید به اسعدى، ج ٢، ص ٣٨، ١٠٤؛ علیزاده اسماعیل كندى، ص ١٣٣، ١٥٣ـ١٥٤؛ حسن ابوالعینین، ص ٢٢٢).

چیتاگنگ با حدود ٤ر٤ میلیون جمعیت (طبق آمار ١٣٨٤ش/ ٢٠٠٥)، دومین شهر پرجمعیت كشور است (رجوع کنید به >اطلس جامع جهان تایمز<، ص ٤٣). از تعداد و تركیب جمعیت در گروههاى مذهبى و قومى چیتاگنگ اطلاع دقیقى در دست نیست، اما مسلّمآ بیشترین جمعیت آن مسلمان‌اند (رجوع کنید به گیتاشناسى نوین كشورها، ص ١٦٦). گروههایى از شیعیان، به‌ویژه در محلات حالی‌شهر و صادرگاد، ساكن‌اند (رجوع کنید به «مركز جهانى علوم اسلامى در شبه‌قاره»، ٢٠٠٧). در نواحى مرتفع چیتاگنگ قبایلى با زندگى سنّتى به‌سر می‌برند كه عمدتآ بودایی‌اند (الموسوعة العربیة، ج ٥، ص ٤٠١؛ نیز رجوع کنید به فرزین‌نیا، ص ٢٠٨ـ٢٠٩).

پیشینه. اطلاع ما از این شهر، بیشتر متعلق به دوره اسلامى است. با این‌حال، به‌جز نامهاى دوره اسلامى این شهر، صورتهاى متعددى در منابع ذكر شده است، مانند تست ـ تا ـ گنگ، چاتگرامه، چاتگام یا چاتگاوْن، چِتَّه‌گُنگ و چتاگرم (رجوع کنید به بختاورخان، ج١، ص٢٠٨؛
خافی‌خان نظام‌الملكى، ج ٢، ص ١٨٨؛
د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه؛
نیز رجوع کنید به >اطلس تاریخى اسلام<، نقشه ٤٩، ٥١).

تنها بندرى كه مؤلف حدودالعالم (ص٦٥) در این ناحیه از آن نام‌برده، سَمَندر است (رجوع کنید به د.اسلام،همانجا). پیش‌ازآنكه چیتاگنگ در ٧٣٨ در قلمرو اسلامى قرار بگیرد (همانجا)، بنابر آثارى كه در اطراف آن مشاهده شده، مناسبات مسلمانان با اهالى منطقه از طریق بازرگانان برقرار می‌شده است (اسعدى، ج٢، ص١٦). در نیمه اول سده هشتم، ابن‌بطوطه در سفرش به هند و بنگال به شهر بزرگى به‌نام سُدْكاوان، با موقعیت نظامى مناسب، در ساحل دریا كه كشتیهاى بزرگ زیادى در آنجا پهلو می‌گیرند، اشاره كرده كه ظاهرآ همان چیتاگنگ است (رجوع کنید به ج٢، ص٦٢٣؛
ترجمه فارسى، ج ٢، یادداشتهاى موحد، ص ٤٢٥). در این سفر، وى با شیخ جلال تبریزى، كه از نخستین مروّجان اسلام در منطقه بوده، نیز ملاقات كرده است (رجوع کنید به ابن‌بطوطه، ج ٢، ص ٦٢٤ـ٦٢٥).

در اوایل سده نهم، مبادلات تجارى میان بندر چیتاگنگ با بندرهاى چین، بر شكوفایى شهر افزود (رجوع کنید به اسعدى، ج ٢، ص ٢٥). یك قرن بعد، علاءالدین حسین‌شاه، از حكام مسلمان بنگال، متصرفات حكام بنگال را گسترش داد و چیتاگنگ را كه مدتى اَركَنیها (از قبایل میانمارى منطقه) آن را اشغال كرده بودند، مجددآ ضمیمه بنگال كرد و آنجا را فتح‌آباد نامید (آخوندزاده، ص ٨؛
د.اسلام، همانجا).

در ٩٢٣/١٥١٧، پرتغالیها با گروهى از مبشران مسیحى وارد چیتاگنگ شدند (رجوع کنید به فرزین‌نیا، ص ٣٨). در اوایل سده یازدهم محدوده پادشاهى جهانگیر گوركانى گسترش یافت و چیتاگنگ سرحد قلمرو وى شد (رجوع کنید به جهانگیر، ص ١١٨). در ١٠٧٥ شایسته‌خان، حاكم بابرى منطقه، این شهر را تصرف كرد و آن را اسلام‌آباد نامید (بختاورخان، ج ١، ص ٣٣٧؛
خافی‌خان نظام‌الملكى، همانجا). در ١١٧٤/١٧٦٠، شركت هند شرقى انگلیس شهر را در اختیار گرفت و با آنكه با مقاومتهاى پراكنده مردمى روبه‌رو بود (از جمله در سالهاى ١٢٧٤ـ١٢٧٦/ ١٨٥٧ـ ١٨٥٩)، حدود دو قرن در آنجا باقى ماند (رجوع کنید به >فرهنگ جدید جغرافیائى وبستر<، ذیل مادّه؛
آخوندزاده، ص ٢٢ـ٢٣، ١٣٣). از زمان حضور انگلیسیها تا ١٣٣٠ـ١٣٣١/ ١٩١١ـ ١٩١٢، كه كلكته مركز شبه‌قاره هند به‌شمار می‌رفت، از اهمیت چیتاگنگ كاسته شد، اما پس از تجزیه شبه‌قاره، به‌ویژه تقسیم ایالت بنگال در اوایل سده چهاردهم/ بیستم، چیتاگنگ به بندر مهمى تبدیل شد (رجوع کنید به مجابى، ص ١٣ـ١٤؛
آخوندزاده، ص ١٨، ٢٥؛
علیزاده اسماعیل كندى، ص١٠٠). مولانا منیرالزمان اسلام‌آبادى از جمله مبارزان برجسته چیتاگنگ بود كه در دوره استعمار انگلیس در این شهر تا ١٣٢٦ش/ ١٩٤٧، تلاش گسترده‌اى برضد انگلیسیها كرد (رجوع کنید به آخوندزاده، ص ٣٢).

چیتاگنگ در استقلال بنگلادش در دهه ١٣٤٠ش/ ١٩٦٠، سهم عمده‌اى داشت (رجوع کنید به مجابى، ص٢٧). در ١٣٥٠ش/ ١٩٧١، نخستین بار در چیتاگنگ، گروههایى به فرماندهى ضیاءالرحمان استقلال بنگلادش را اعلام كردند، اگرچه این فعالیتها به ویرانى بسیارى در شهر انجامید كه مسبب آن ارتش پاكستان بود (رجوع کنید به آخوندزاده، ص٨٢). در دهه ١٣٥٠ش/ ١٩٧٠، روسها اطراف بندر چیتاگنگ را مین‌روبى كردند كه این اقدام، به همراه برطرف شدن بقیه عوامل ناامنى به‌جا مانده از جنگهاى استقلال‌طلبانه، در پیشرفت امور تجارى و جمعیت‌پذیرى فزاینده شهر در دهه‌هاى بعد تأثیر فراوان داشت (رجوع کنید به فرزین‌نیا، ص ٢٢٦؛
مجابى، ص٦٠).

در این شهر آثار تاریخى فراوانى وجود دارد؛
از جمله مساجد بزرگ و قدیمى متعددى مانند مسجد بیت فَلَح (بزرگ‌ترین مسجد شهر)، مسجد قدم مبارك (داراى قدمگاهى منسوب به پیامبر اكرم)، شاه‌جامع و چاندانپورا (رجوع کنید به اسعدى، ج ٢، ص ٢٣). از دیگر مكانهاى مورد توجه اهالى است : آرامگاهى منسوب به بایزید بسطامى، آرامگاه امانت علی‌شاه (از اولیاى دوازده‌گانه صوفیه)، قدمگاه شیخ بدرالدین (رجوع کنید به بَدْر (پیر)*؛
پنج‌پیر*)، معابد بودایى و هندو در سیتاكوندا، قبرستانى متعلق به قربانیان جنگ جهانى دوم، چشمه فریدالدین عطار نیشابورى و مسجد نزدیك آن (فرزین‌نیا، ص ١١ـ١٢؛
«مركز جهانى علوم اسلامى در شبه‌قاره»، ٢٠٠٧).

منابع :
(١) محمدمهدى آخوندزاده، تجزیه شبه‌قاره هند و استقلال بنگلادش، تهران ١٣٦٥ش؛
(٢) ابن‌بطوطه، رحلة ابن‌بطوطه، چاپ محمد عبدالمنعم عریان، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٣) همان، ترجمه فارسى: سفرنامه ابن‌بطوطه، ترجمه محمدعلى موحد، تهران ١٣٧٠ش؛
(٤) مرتضى اسعدى، جهان اسلام، تهران ١٣٦٦ـ١٣٦٩ش؛
(٥) محمد بختاورخان، مرآةالعالم : تاریخ اورنگزیب، چاپ ساجده س. علوى، لاهور ١٩٧٩؛
(٦) جهانگیر، امپراتور هند، جهانگیرنامه (یا] توزك جهانگیرى، چاپ محمدهاشم، تهران ١٣٥٩ش؛
(٧) حدودالعالم؛
(٨) حسن ابوالعینین، «جمهوریة بنغلادیش»، در الموسوعة الجغرافیة للعالم الاسلامى، ج ٦، ریاض: جامعةالامام محمدبن سعودالاسلامیة، ١٤١٩/ ١٩٩٩؛
(٩) محمدهاشم خافی‌خان نظام‌الملكى، منتخب‌اللباب، ج ٢، چاپ كبیرالدین احمد، كلكته ١٨٧٤؛
(١٠) مسعود خوند، الموسوعة التاریخیة الجغرافیة، بیروت ١٩٩٤ـ٢٠٠٤؛
(١١) عزیز علیزاده اسماعیل كندى، شناسنامه فرهنگى بنگلادش، ]تهران) : سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامى، ١٣٧٩ش؛
(١٢) زیبا فرزین‌نیا، بنگلادش، تهران: وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات سیاسى و بین‌المللى، ١٣٧٣ش؛
(١٣) غلامرضا گلی‌زواره، سرزمین اسلام: شناخت كشورهاى اسلامى و نواحى مسلمان‌نشین جهان، قم ١٣٧٧ش؛
(١٤) گیتاشناسى نوین كشورها، گردآورى و ترجمه عباس جعفرى، تهران: گیتاشناسى، ١٣٨٢ش؛
(١٥) صدیقه‌بیگم مجابى، بنگلادش، تهران: سروش، (بی‌تا.)؛
(١٦) «مركز جهانى علوم اسلامى در شبه‌قاره: گزارش سفر هیأت اعزامى به بنگلادش»، گزارش: نشریه داخلى مركز جهانى علوم اسلامى، ش ٥٦ (شهریور و مهر ١٣٨٤)، مركزى جهانى علوم اسلامى.

Retrieved Jun. ٢٥, ٢٠٠٧, from http://www.qomicis.com/ farsi/magazines/Magazine/G٥٦/gozaresh.htm;

الموسوعة العربیة، دمشق: هیئة الموسوعة العربیة، ١٩٩٨ـ ، ذیل «بنغلادش» (از احمد خضر)؛

EI٢, s.v. "Chittagong" (by A. H. Dani);
Great Soviet encyclopedia, NewYork ١٩٧٣-١٩٨٣;
An Historical atlas of Islam, ed. William C. Brice, Leiden: Brill, ١٩٨١;
The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, ٢٠٠٥;
Webster's new geographical dictionary, Springfield, Mass. ١٩٨٠.

/ وحید ریاحى /