چَمْچَمال ، منطقه‌اى قدیمى در مشرق استان كرمانشاه. نام چمچمال از دو واژه كردى چَم به معناى رود و چمال/ جمال (نام شخص) تشكیل شده (د.ایرانیكا، ذیل مادّه) و در منابع قدیمى به صورتهاى جمجمال (رجوع کنید به حمداللّه مستوفى، نزهةالقلوب، ص ١٠٧) و چبچمال (شرف‌الدین على یزدى، ص ٤٨٠) نیز آمده است. چمچمال دشت آبرفتى حاصلخیزى در رشته كوه زاگرس شمالى است كه حد شمالى آن تنگ دینَوَر در مسیر كرمانشاه ـ همدان و حد جنوبى آن ارتفاعات بخش مركزى شهرستان هرسین (در استان كرمانشاه) است. ارتفاعات پرّو* در مغرب، شیرِز در جنوب، كوههاى دالاخانى و اَمْرُوِله در شمال و شمال‌شرقى این دشت را احاطه كرده‌اند (رجوع کنید به اطلس گیتاشناسى استانهاى ایران، ص ١٦٢؛
رزم‌آرا، ج ٥، ص ١٢٩؛
جعفرى، ج ١، ص ١٣١، ٢٤٤، ٣٦٩). رودهاى گاماسب* و دینور و چشمه‌هاى فراوانى در آن جارى است و حدود ٦٧٦ میلیمتر بارش سالانه دارد (جعفرى، ج ٢، ص ٢٣٦، ٤١٤ـ٤١٧؛
حریریان، ص ٣٣٣).

دشت چمچمال، به سبب آب و هواى مناسب و موقعیت ارتباطى ویژه میان فلات ایران و بین‌النهرین، از قدیم اهمیت داشته (رجوع کنید به گیرشمن، ص ١٥٨؛
سلطانى، ج ١، ص ٢٠، ١٢٧ـ١٢٨) و همواره مورد توجه حكام بوده است، از جمله در دوره مغولان و تیموریان و صفویان، كه آمد و شد نظامى و تجارى و زیارتى از این دشت انجام می‌شده و بناهاى بسیارى، به‌ویژه در بیستون (مهم‌ترین آبادى دشت) و نزدیك آن، احداث شده است (رجوع کنید به حمداللّه مستوفى، نزهةالقلوب، همانجا؛
همو، تاریخ گزیده، ص ٦٠٧؛
شرف‌الدین على یزدى، ص ٤٨٠ـ٤٨١).

در دوره قاجار (١٢١٠ـ١٣٠٤ش)، چمچمال بلوكى با ٤٣ آبادى و محصولاتى چون گندم، جو، حبوبات و فراورده‌هاى باغى بود و برخى از آبادیها و سرابهاى دشت، در تملك افراد خاصى قرار داشت، مانند آبادى سَمَنگان كه در اختیار اعتمادالسلطنه بود (رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، ج ٤، ص ٢٢٥٣ـ٢٢٥٥). در حدود ١٣٣٠ش، چمچمال ٩٧ آبادى و٧٠٠ ‘١٣ تن جمعیت داشت و دهستانى در بخش صحنه شهرستان كرمانشاه بود. آبادیهاى بیستون، بَدِرْبان، سفیدِچقا، سمنگان و كاشانْتو، كه نام آنها در دوره قاجار نیز آمده‌است، از مهم‌ترین آبادیهاى دشت در این سال بوده‌اند (رجوع کنید به رزم‌آرا، همانجا).

در چمچمال آثار طبیعى و تاریخى فراوانى وجود دارد، كه از آن جمله است: دریاچه‌اى معروف به شیطان بازار كه گفته می‌شود ییلاق خسروپرویز بوده است، طاق فرهاد آتش، مكانى معروف به نظرگاه مولى و مغارى در تنگ دینور (اعتمادالسلطنه، ج ٤، ص ٢٢٥٥). در كتاب كرمانشاهان ـ كردستان ٨٤ محوطه، بنا یا اثر قدیمى چمچمال ذكر شده است، مشتمل بر آثار پیش از اسلام و دوره اسلامى، از جمله امامزاده‌ها، تپه‌هاى قدیمى، قِلاع، پلها و قبرستانهاى قدیمى (رجوع کنید به گلزارى، ج ١، ص ٢٩٩ـ٤٢١؛
نیز رجوع کنید به كرمانشاهان باستان، ص ٤٢ـ٤٤، ٦٨ـ٧٢، و جاهاى دیگر).

اهالى چمچمال عمدتآ از طایفه زنگنه*اند. آنها در پرورش دام، به‌ویژه اسب، شهرت داشتند. شیخ علی‌خان زنگنه*، وزیر سلطان سلیمان اول صفوى، اهل آنجا بود (رشیدیاسمى، ص ٦٣؛
سلطانى، ج ١، ص ٢٠). امروزه چمچمال دهستانى در بخش بیستون شهرستان هرسین است و اهالى آن ــ به‌ویژه پس از اصلاحات ارضى دهه ١٣٤٠ش، كه محدودیتهایى براى دامپرورى پدید آوردــ به كشاورزى اشتغال دارند (ایران. وزارت كشور، ذیل «استان كرمانشاه»؛
حریریان، ص ٣٣٦ـ٣٣٧). در سرشمارى ١٣٧٥ش، جمعیت دهستان چمچمال ٥٨٧،٢١ تن ذكر شده كه حدود ٨٠% جمعیت بخش بوده است (رجوع کنید به مركز آمار ایران، ص ٢).

نیز رجوع کنید به بیستون*

منابع :
(١) اطلس گیتاشناسى استانهاى ایران، تهران: گیتاشناسى، ١٣٨٣ش؛
(٢) اعتمادالسلطنه؛
(٣) ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات كشورى، نشریه عناصر و واحدهاى تقسیمات كشورى (تا پایان آبان ١٣٨٤)، تهران ١٣٨٤ش؛
(٤) عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٩ش؛
(٥) محمود حریریان، «تحول اقتصاد روستایى در دشت چمچمال»، مجله دانشكده ادبیات و علوم انسانى دانشگاه فردوسى، سال ١٢، ش ٢ (تابستان ١٣٥٥)؛
(٦) حمداللّه مستوفى، تاریخ گزیده؛
(٧) همو، نزهةالقلوب؛
(٨) رزم‌آرا؛
(٩) غلامرضا رشیدیاسمى، كرد و پیوستگى نژادى و تاریخى او، تهران ١٣٦٣ش؛
(١٠) محمدعلى سلطانى، جغرافیاى تاریخى و تاریخ مفصل كرمانشاهان (باختران)، ج ١، تهران ١٣٧٠ش؛
(١١) شرف‌الدین على یزدى، ظفرنامه، چاپ عصام‌الدین اورونبایوف، تاشكند ١٩٧٢؛
(١٢) كرمانشاهان باستان: از آغاز تا آخر سده سیزدهم هجرى قمرى، (بی‌جا، بی‌تا.)؛
(١٣) مسعود گلزارى، كرمانشاهان ـ كردستان، ج ١، تهران [? ١٣٥٧ش[؛
(١٤) رومن گیرشمن، ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه محمد معین، تهران ١٣٧٤ش؛
(١٥) مركز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٧٥ شناسنامه آبادیهاى كشور، استان كرمانشاه، شهرستان هرسین، تهران ١٣٧٦ش؛

(١٦) EIr., s.v. "Camcamal" (by Abdollah Mardukh).

/ آزیتا رجبى /