چلبی‌اوغلو ، آرامگاه و خانقاهى از حدود قرن هشتم در جنوب غربى شهر سلطانیه* در استان زنجان. این مجموعه در حدود پانصد مترى گنبد سلطانیه واقع است. درباره وجه تسمیه، تاریخ ساخت بنا و هویت شخص مدفون در این مقبره، اختلاف نظر وجود دارد. بسیارى آن را آرامگاه سلطان یا عارف چلبى*، نوه مولانا جلال‌الدین، می‌دانند (ثبوتى، ص ١٦٣). به گفته شمس‌الدین افلاكى (ج ٢، ص ٨٥٨ـ٨٦١)، عارف چلبى مدتى به سلطانیه نزد سلطان محمد خدابنده (حك : ٧٠٣ـ٧١٦) آمده بود (نیز رجوع کنید به ادیب‌الملك، ص ٥٧). از طرفى، در كتیبه ایوان جنوبى خانقاه نام شخصى به نام شیخ براق ذكر گردیده كه براساس منابع، در حدود ٧٠٧ در گیلان به شهادت رسیده است و مریدانش جسد او را به سلطانیه آورده و بنایى بر مزار او ساخته‌اند (رجوع کنید به بناكتى، ص٤٧٥؛
كاشانى، ص٧٠). با این شواهد، انتساب این آرامگاه به شیخ براق یا براق‌بابا* قوت می‌گیرد.

درباره زمان ساخت مقبره و خانقاه نیز آراى متفاوتى ابراز شده است. تنها تاریخ موجود، ٧٣٣، در كتیبه وقف‌نامه ایوان جنوب‌غربى خانقاه ثبت گردیده است. در این كتیبه به خانقاه شمسیه نیز اشاره شده است. آندره‌گدار و سپس دونالد نیوتن ویلبر، این تاریخ را زمان احداث خانقاه دانسته‌اند (رجوع کنید به ویلبر، ص ١٨٥)، اما به نظر ثبوتى (ص ١٦٥، ١٦٧) تاریخ مذكور، سال استنساخ كتیبه بوده و خانقاه پیش از این ساخته شده است. وى با توجه به اینكه نام شمس‌الدین محمد جوینى، وزیراعظم دوره اَباقاخان مغول، در كتیبه ثبت گردیده، بناى خانقاه و وقف موقوفات را بین سالهاى ٦٥٧ تا ٦٨٣ تخمین زده است (ص١٦٦ـ ١٦٧). ویلبر (ص ١٨٦) تاریخ احداث مقبره را مقدّم برخانقاه و در حدود سال ٧٣٠ دانسته و بر آن است كه خانقاه پس از احداث مقبره ساخته شده است؛
اما، اگر مقبره، پس از وفات عارف چلبى، در سال ٧١٩ و یا براق‌بابا در ٧٠٧ ساخته و خانقاه در فاصله سالهاى ٦٥٧ تا ٦٨٣ بنا شده باشد، احداث خانقاه مقدّم بر مقبره بوده است. همچنین ادیب‌الملك (همانجا) به دو امامزاده، شاهزاده احمد و محمد، در اطراف بنا اشاره كرده است.

معماران این مجموعه احتمالا اصفهانى بوده‌اند و گفته می‌شود پس از اتمام كار بنا به اصفهان رفته و مقبره امامزاده جعفر را مطابق مقبره چلبى اوغلو بنا كرده‌اند (رجوع کنید به ویلبر، ص ١٨٥، ١٨٦؛
مخلصى، ص ٦٩). همچنین در حاشیه تصویرى از این بنا از دوره قاجار (موجود در كاخ گلستان)، معمار بنا شخصى به نام خانلرلو عبدى ثبت شده است كه احتمال دارد از كتیبه بنا در آن دوره استخراج شده باشد.

مقبره چلبى اوغلو به شماره ١٦٧ در فهرست آثار ملى ایران ثبت گردیده (ویلبر، ص ١٨٦) و از حدود ١٣٣٠ش به بعد بارها مرمت شده است. این بنا در فاصله سالهاى ١٣٧٩ تا ١٣٨٤ش با مرمت و بازسازى به مهمان‌سرا تبدیل گردید.

مصالح اصلى این مجموعه، سنگ لاشه و ساروج است (ثبوتى، ص ١٦٥). این مجموعه نقشه‌اى مستطیل شكل دارد كه در بخش شمالىِ آن خانقاه و در بخش جنوبى، مقبره‌اى برجى در میان یك حیاط مربع شكل قرار گرفته است. خانقاه داراى صحنى مركزى با ابعاد تقریبى ٢٠ × ٥ر١٥ متر است كه احتمالا مراسم سماع نیز در آن انجام می‌شده است. در اضلاع شرقى و غربى صحن، حجره‌هاى مخصوص سالكان در دو طبقه و رواقى جلوى آنها دیده می‌شود. در جانب شمالى صحن، ورودى بنا و در جنوب، ایوانى در جهت قبله قرار دارد. در طرفین ایوان دو تالار وجود دارد كه جمعْخانه نام دارند. جمع‌خانه‌ها احتمالا زوایاى خادمان و فقرا بوده‌اند. در شمال‌غربى خانقاه بناهایى دیده می‌شود كه احتمالا مطبخ و حمام بوده‌اند.

ایوان جنوبى داراى كف‌پوش مرمرین و محرابى با تزیینات و مقرنس‌كارى گچى و كتیبه‌هایى به خط ثلث در اطراف است. در طرفین ایوان راهروهایى هست كه به حیاط راه دارند. در بالاى این راهروها فضایى به نام مردْگَرد ساخته شده است. در جدارهاى بین مردگرد و ایوان جنوبى، روزنه‌هایى براى تماشاى مراسمى كه در ایوان انجام می‌شده تعبیه شده است. در مرمت سالهاى ١٣٧٩ تا ١٣٨٤ش، در بخش زیرین جمع‌خانه‌ها، آثار سردابهایى، و در قسمت جنوبى حیاط و دور تا دور خانقاه تعداد زیادى قبر یافت گردید. بدین ترتیب، احتمالا این محوطه آرامگاه خانوادگى بوده است.

مقبره در حدود سه مترى پشت ایوان جنوبى در میان حیاطى قرار دارد. این بناى آجرى، هشت ضلعى است. طول هر ضلع آن پنج و ارتفاع آن در حدود ٥ر١٧ متر است و گنبدى با ساقه نسبتآ بلند بر فراز آن قرار گرفته است. هشت ضلعى ساقه گنبد با استفاده از تُرُنْبه‌هایى به شانزده ضلعى و سپس به دایره تبدیل شده و گنبد بر آن نشسته است.

در نماى خارجى بنا، طاق‌نماهایى دیده می‌شود كه درون قاب مستطیل شكل جاى گرفته‌اند و پایه‌هاى آنها تا ارتفاع ٥ر ٢ مترى با طرحهاى گوناگون، از جمله نقش گل چهار پر و نیز خط بنایى، آجر كارى شده‌اند. این طاق‌نماها درگذشته كاشی‌كارى و گچ‌برى نیز داشته‌اند (ویلبر، ص ١٨٦). در بقیه قسمتهاى نماى بیرونى، آجرچینى ساده انجام شده و نماى بیرونى گنبد فاقد پوشش و تزیینات است. سطح داخلى آرامگاه، در هر ضلع طاق‌نماهایى به ارتفاع حدود سه متر دارد و بر جدار جنوبى، محراب گچى با مقرنس‌كارى زیبایى دیده می‌شود.

در بخش زیرین آرامگاه سردابى قرار دارد كه دسترسى به آن از طریق حفره‌اى در كف آرامگاه میسر می‌شود. قبر شیخ در مركز این سرداب واقع است و قبرهاى مریدان، با توجه به سلسله مراتب آنها، در گرد مزار شیخ قرار دارند (ثبوتى، ص ١٦٨) كه تداعى كننده حلقه ذكر صوفیان است.

منابع :
(١) علاوه بر مشاهدات مؤلف؛
(٢) عبدالعلى ادیب‌الملك، دافع‌الغرور، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٤٩ش؛
(٣) احمدبن اخی‌ناطور افلاكى، مناقب العارفین، چاپ تحسین یازیجى، آنكارا ١٩٥٩ـ١٩٦٧، چاپ افست تهران ١٣٦٢ش؛
(٤) داوودبن محمد بناكتى، تاریخ بناكتى = روضة اولی‌الالباب فى معرفة التواریخ و الانساب، چاپ جعفر شعار، تهران ١٣٤٨ش؛
(٥) هوشنگ ثبوتى، تاریخ زنجان، زنجان ١٣٧٧ش؛
(٦) عبداللّه‌بن محمد كاشانى، تاریخ اولجایتو، چاپ مهین همبلى، تهران ١٣٤٨ش؛
(٧) محمدعلى مخلصى، جغرافیاى تاریخى سلطانیه، (تهران) ١٣٦٤ش؛
(٨) دونالد نیوتن ویلبر، معمارى اسلامى ایران در دوره ایلخانان، ترجمه عبداللّه فریار، تهران ١٣٦٥ش.

/ محمدرضا نیكبخت /