چَقابَل (چَغابَل) ، شهرى در شهرستان كوهدشت دراستان لرستان. شهر، مركز بخش رومِشكان است و در جنوب شهرستان كوهدشت، در دشتى در ارتفاع ٠٩٥ ‘١ مترى واقع است. این شهر تقریبآ در قسمت شرقى بخش و قسمت میانى دهستان رومشكان شرقى قرار دارد و فاصله آن با شهر كوهدشت (مركز شهرستان) در شمال، حدود ٤٦ كیلومتر است.

رشته كوه زاگرس مركزى در شمال و جنوب آن امتداد دارد. كوههاى مِلِه (بلندترین قله ح ٩٥٠ ‘١متر) در حدود شش كیلومترى جنوب‌شرقى و كوه سِدِن (بلندترین‌قله ح ٣٠٧ ‘١ متر) در حدود شش كیلومترى شمال‌غربى شهر (داراى معادن فعال گچ‌وآهك) واقع است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ٥٧، ص١٣٦، ٢٣٩ـ٢٤٠؛ نیز رجوع کنید به جعفرى، ج١، ص٣٠٠، ٥١٦). در حدود پنج كیلومترى شمال‌شرقى شهر، تنگ بَرْده قرار دارد. میانگین بیشترین دماى شهر در تابستانها ْ٤٠ و میانگین كمترین آن در زمستانها ْ٧- و میانگین بارش سالانه آن حدود ٤٥٠ میلیمتر است. آب آشامیدنى اهالى از چاهها تأمین می‌شود. در اطراف شهر گندم، جو، انار و انجیر به عمل می‌آید كه بیشتر صادر می‌شوند (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ٥٧، ص ١٣٦ـ ١٣٧، ٢٣٨).

شهر چقابل با راه فرعى آسفالت شده، به طول حدود هفت كیلومتر، به راه اصلى شهرهاى پل‌دختر ـ اسلام‌آباد غرب متصل است.

از مهم‌ترین آثار قدیمى شهر، تپه معروف چغابل (چغا به معناى تپه، بل به معناى بلند) در شمال شهر است كه قدمت آن به پیش از تاریخ می‌رسد و جزو آثار ثبت شده استان است. نام چقابل نیز از همین تپه گرفته شده است (ایزدپناه، ج١، ص٣١٥؛ سازمان برنامه و بودجه استان لرستان، ص ١٠٦). این تپه حدود ٢٥ متر بلندى و حدود دویست متر قطر دارد و بر روى آن و در اطرافش، آثار سفالى متعلق به دوران پیش از اسلام، سفالهاى منقوش، سنگهاى چخماق و آثار تاریخى دیگرى مانند ظروف پایه‌دار سفالى به‌دست آمده است (ایزدپناه، ج ١، ص ٣١٥ـ٣١٦، ٣٨٢). همچنین آثار مقبره‌اى مخروطى شكل (از سنگ و گچ) در حدود چهار كیلومترى جنوب شرقى شهر (كنار آبادى بازْوَندِ اصل، احتمالا مربوط به سده هشتم) و نیز آثار دژِ باستانى زاخه/ زاغه در حدود دو كیلومترى مشرق شهر دیده می‌شود (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ٥٧، ص ٢٩؛ ایزدپناه، ج ١، ص ٣١٦، ٣٢٠ـ٣٢١).

در ١٣٣٥ش، نام آبادى چقابل در شهرستان خرّم‌آباد آمده است (ایران. وزارت كشور. اداره كل آمار عمومى،ج ١، ص ٢٠٣). در ١٣٦٨ش، با تشكیل شهرستان كوهدشت و بخش رومشكان، آبادى چقابل مركز بخش گردید و در ١٧ شهریور ١٣٧٥ به شهر تبدیل شد (ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى، ١٣٨٠ش ب، ص ٧٦؛ ایران. قوانین و احكام، ص ٤٦٢). جمعیت آن در ١٣٧٥ش،٣٢٥ ‘٣ تن بوده است (مركز آمار ایران، ١٣٧٦ش، ص ٢). در اطراف شهر، عشایر اَمرایی‌سورى و طرحان ییلاق و عشایر دَلفان، طرحان و كوهدشت (در دهستان رومشكان شرقى) قشلاق می‌كنند (همو، ١٣٧٨ش، ص ١٥٣). اهالى چقابل به فارسى با گویش لرى سخن می‌گویند و شیعه دوازده امامی‌اند (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ٥٧، ص ١٣٧).

در ١٣٢٠ش، حاج‌على رزم‌آرا (ص٢٢٠، ٢٢٢)، در برشمردن آثار قدیمى طرهان، با ذكر نام چقابل، از آثار باقی‌مانده شهرى ویران و خندق و برجهایى در رومشكان یاد كرده است. در ١٣٢٩ش، كریمى (ص ١٢٥ـ١٢٦) به تپه چغابل و حفارى انجام شده در آنجا اشاره كرده است. در حدود ١٣٣٠ش، حسینعلى رزم‌آرا (ج ٦، ص ١١٠) آبادى چَقابَل را مركز دهستان رومشكان خوانده و از چادربافىِ اهالى و سكونت طایفه امرایى در آنجا یاد كرده است.

منابع :
(١) ایران. قوانین و احكام، مجموعه قوانین سال ١٣٧٥، تهران : روزنامه رسمى كشور، ١٣٧٦ش؛
(٢) ایران. وزارت كشور. اداره كل آمار عمومى، گزارش خلاصه سرشمارى عمومى كشور در سال ١٣٣٥، ج :١ تعداد و توزیع ساكنین كشور، تهران ١٣٣٩ش؛
(٣) ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات كشورى، نشریه اسامى عناصر و واحدهاى تقسیماتى (به همراه مراكز)، تهران ١٣٨٠ش الف؛
(٤) همو، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران ١٣٨٠ش ب؛
(٥) حمید ایزدپناه، آثار باستانى و تاریخى لرستان، تهران ١٣٦٣ش؛
(٦) عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٩ش؛
(٧) حاج‌على رزم‌آرا، جغرافیاى نظامى ایران: لرستان، تهران ١٣٢٠ش؛
(٨) حسینعلى رزم‌آرا؛
(٩) سازمان برنامه و بودجه استان لرستان. معاونت آمار و اطلاعات، آمارنامه استان لرستان ١٣٧٦، (خرم‌آباد)١٣٧٧ش؛
(١٠) فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى كشور جمهورى اسلامى ایران، ج :٥٧ كوهدشت، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، ١٣٧٥ش؛
(١١) بهمن كریمى، راههاى باستانى و پایتختهاى قدیمى غرب ایران، (تهران) ١٣٢٩ش؛
(١٢) مركز آمار ایران، سرشمارى اجتماعى ـ اقتصادى عشایر كوچنده :١٣٧٧ جمعیت عشایرى دهستانها، كل كشور، تهران ١٣٧٨ش؛
(١٣) همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٧٥ شناسنامه آبادیهاى كشور، استان لرستان، شهرستان كوهدشت، تهران ١٣٧٦ش؛
(١٤) نقشه راهنماى كوههاى زاگرس (استان لرستان)، مقیاس٧٧٢ ‘١:٣٠٠، تهران: گیتاشناسى، (بی‌تا.)؛
(١٥) نقشه راههاى ایران، مقیاس٠٠٠ ‘٢٥٠ ‘١:٢، تهران: گیتاشناسى، ١٣٨٠ش.

/ وحید ریاحى /