چَغْمینى ، محمودبن محمدبن عمر، ریاضی‌دان، ستاره‌شناس و پزشكی‌نویس ایرانى. آگاهیهاى ما درباره زندگى او بسیار محدود است. وى به چغمین، شهرى در منطقه خوارزم*، منسوب است (زركلى، ج ٧، ص ١٨١؛ قربانى، ص ٢١٩). تاریخهاى متعددى براى زمان فوت او ذكر كرده‌اند، از جمله ٦١٨ (زركلى، همانجا؛ كحّاله، ج ١٢، ص ١٩٨)، ٧٤٥ و ٧٤٧ (حائرى، ج١٠، بخش ١، ص ٥١٢؛ قربانى، همانجا). از سویى، اسماعیل‌پاشا بغدادى (ج ٢، ستون ٤١٠) سال پایان تألیف یكى از آثار او را ٨٠٨ ثبت كرده است. قرائنى وجود دارد كه تاریخ ٦١٨ یا حوالى آن درست‌تر از دیگر زمانهاست. در دو عنوان از آثار چغمینى به زمان تقریبى تألیف اثر اشاراتى وجود دارد: در باب پنجم از مقاله نخست كتاب الملخص فی‌الهیئة (ص١٠؛ درباره این كتاب رجوع کنید به ادامه مقاله) چغمینى از موضع اوج خورشید و سیارات در ابتداى سال ١٥١٧ ذی‌القرنینى (=سلوكى) و در اواسط رساله قُوَی‌الكواكب و ضعفُها (ص ٢٥٠) از همین مختصات براى سال ١٥١٦ ذی‌القرنینى یاد كرده كه مقارن سال ٦٠٠ هجرى است. چغمینى در ابتداى رساله تلخیص كتاب اوقلیدس (ص ١٦) نوشته است كه این كتاب را به درخواست شهاب‌الدین ابی‌سعدبن عمران خوارزمى خیوقى تألیف كرده است.این شهاب‌الدین خیوقى(=خیوفى) به احتمال زیاد همان شخصى است كه در سال ٦١٧، در جریان نخستین یورشهاى لشكر مغول به ایران، مورد مشورت سلطان محمدخوارزمشاه قرار گرفت (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج ١٢، ص ٣٦٢ـ ٣٦٣). سومین قرینه در مورد دوران زندگى چغمینى، وجود دستنویسهایى كهن از آثار اوست. وجود دستنویسى متعلق به سال ٦١٥ از كتاب تلخیص كتاب اوقلیدس (رجوع کنید به ص ٢٤٦) و نیز دستنویسى از كتاب الملخص او كتابت شده به سال ٦٤٤ (رجوع کنید به كراوزه، ص ٥٠٩ـ٥١٠)، موضوع مدت زندگى او تا سالهاى ٧٤٥ و ٨٠٨ را كاملا منتفى می‌سازد. تاریخ ٦١٨ كمابیش مورد توجه بروكلمان (ج ١، ص ٦٢٤، >ذیل<، ج ١، ص ٨٦٥) و روزنفلد و احسان‌اوغلو (ص ١٩٨) نیز قرار گرفته است. تقریبآ هیچ آگاهى دیگرى درباره زندگى چغمینى به‌دست نیامده است.

آثار چغمینى مجموعه متنوعى در موضوعهاى ریاضیات، ستاره‌شناسى و پزشكى است. از او این آثار به‌جا مانده است : ١)رسالة فى قوى الكواكب و ضعفها، رساله كوچكى در ستاره‌شناسى، كه از آن چند نسخه خطى وجود دارد (رجوع کنید به سلان، ص ٤٦٨). این رساله، براساس نسخه‌اى در ایران، چاپ عكسى شده است (رجوع کنید به چغمینى، ١٣٨٤ش، ص ٢٤٩ـ ٢٥٣)؛ ٢)الضرب،رساله كوچكى در ریاضیات، احتمالا از چغمینى (دانش‌پژوه، ج ١٦، ص ٣٩٦ـ٣٩٧)؛ ٣) صورالحساب (همان، ج ١٦، ص ٣٩٦)؛ ٤) رسالة فى حساب التِسع (حائرى، ج١٠، بخش٤، ص٢٠٢١ـ٢٠٢٣؛ بروكلمان، ج١، ص٦٢٤)؛ ٥)منظومة فی‌الجبر و المقابلة، منظومه‌اى ٢٥ بیتى درباره مسائل مقترنات جبر و مقابله. حائرى این منظومه را در فهرست كتابخانه مجلس شوراى ملى (ج ١٠، بخش ٤، ص ٢٠٢٣ و پانویس ٢) به چاپ رسانده است؛ ٦)شرح طرق الحساب فى المسائل الوصایا، كه فقط بروكلمان (>ذیل<، ج ١، ص ٨٦٥) آن را به چغمینى نسبت داده است؛ ٧) تلخیص كتاب اوقلیدس. این كتاب مهم‌ترین اثر باقى مانده از چغمینى در موضوع ریاضیات دوره اسلامى به شمار می‌رود. غرض او، به گفته خودش (ص ٦٨)، تهیه متنى متوسط (نه موجز و نه مفصّل) از اصول اقلیدس بوده است. بر این اساس، چغمینى در این خلاصه گزارشى به وجود آورده است شامل مهم‌ترین گزاره‌هاى طرح شده در اصول، بدون توجه به قضایاى مختلفى كه در ترجمه‌هاى گوناگون اصول هست (در این باره رجوع کنید به تحریر اصول اقلیدس*). در خلاصه‌اى كه چغمینى تهیه كرده، به ترجمه‌هاى در دسترس او، اینكه كدام متن اساس كار بوده است و اینكه گزاره‌هاى این خلاصه از كدام ترجمه اصول گرفته شده‌اند، هیچ‌گونه اشاره‌اى وجود ندارد. براساس دستنویسى از این متن، متعلق به سال ٦١٥ (رجوع کنید به چغمینى، ١٣٨٤ش الف، ص ٢٤٦)، این تلخیص تقریبآ سى سال پیش از نگارش تحریر اصول خواجه نصیرالدین طوسى تهیه شده است. خلاصه چغمینى براساس تنها دستنویس باقى مانده از آن (رجوع کنید به سزگین، ج ٥، ص ١١٥؛ قربانى، ص ٢١٩) در ١٣٨٤ش در قم چاپ عكسى شده است. ٨)الملخص فى الهیئة، مهم‌ترین كتاب چغمینى در علم نجوم و شامل دو مقاله (درباره این كتاب رجوع کنید به آلوارت، ج ٥، ص ١٥٧ـ ١٥٨؛ گلچین معانى، ج ٨، ص ٤٤٤ـ٤٤٥)، كه احتمالا در سال ٦١٨ تألیف شده است (استورى، ج ٢، بخش ١، ص ٥٠؛ براى آگاهى از نسخه‌هاى خطى این كتاب رجوع کنید به گلچین معانى، همانجا؛ روزنفلد و احسان‌اوغلو، ص ١٩٨ـ١٩٩؛ حائرى، ج ١٠، بخش ١، ص ٥١٢). چغمینى در این كتاب درباره مهم‌ترین مباحث نجوم، بدون توجه به چگونگى اثبات یا تبیین آنها، گزارشى داده است. این كتاب بسیار مورد توجه دانشمندان پس از وى قرار گرفته، به‌طورى كه شرحها و حاشیه‌هاى متعددى بر آن نوشته شده است (براى گزارشى از شروح این كتاب رجوع کنید به بروكلمان، همانجا؛ حاجی‌خلیفه، ج ٢، ستون ٨١٩ـ٨٢٠؛ >تاریخ منابع نجوم در دوره عثمانى<، ج ١، ص ٢٤، ٤٠ـ٤١). ابوترابى همدانى در مقدمه خود بر ترجمه فارسى این كتاب (چغمینى، ١٣٨٣ش، مقدمه، ص ٨٦٨ـ٨٦٩؛
درباره این ترجمه رجوع کنید به ادامه مقاله)، یازده عنوان از حواشى، شروح و ترجمه آن را معرفى كرده است. از مهم‌ترین شروح آن، شرح موسی‌بن محمود قاضی‌زاده رومى است (درباره ساختار این شرح رجوع کنید به آلوارت، ج ٥، ص ١٥٨ـ ١٥٩؛
براى آگاهى از نسخه‌هاى خطى این شرح رجوع کنید به بروكلمان، همانجا؛
>تاریخ منابع نجوم در دوره عثمانى<، ج ١، ص ٨ـ ٩؛
گلچین معانى، ج ٨، ص ٢٢٥ـ٢٢٩؛
علینقى منزوى، ج ١١، ص ٥٩ـ٦١). الملخص بارها به چاپ رسیده است (از جمله رجوع کنید به سركیس، ج ١، ستون ٧٠٢) و از آن چند ترجمه فارسى وجود دارد (رجوع کنید به احمد منزوى، ج ٤، ص ٢٨٥٨ـ ٢٨٥٩). یكى از این ترجمه‌ها اثر محمدبن عمر اندقانى در قرن هشتم است كه ابوترابى همدانى آن را به چاپ رسانده است (رجوع کنید به چغمینى، ١٣٨٣ش، ص ٨٧٥ـ٩١٥). در قرن دوازدهم، محمدزمان‌بن محمدصادق انباله‌جى دهلوى شرح ـترجمه‌اى از این كتاب به زبان فارسى پدید آورد (رجوع کنید به احمد منزوى، ج ٤، ص ٢٩١١ـ ٢٩١٢). الملخص در ١٨٩٣ به كوشش ردولف و هوخهایم به آلمانى ترجمه و چاپ شد.

٩)قانونچه، مهم‌ترین اثر چغمینى در موضوع پزشكى، مشتمل بر ده مقاله. این كتاب به بررسى طب نظرى و عملى اختصاص دارد و در آن به توضیح ٦٥ بیمارى پرداخته شده است (درباره ساختار كتاب رجوع کنید به عرفانیان، ج ١٩، ص ٤٠٤ـ ٤٠٩؛
براى آگاهى از دستنویسهاى آن رجوع کنید به بروكلمان، >ذیل<، ج ١، ص ٨٢٦؛
ششن و همكاران، ص ١٨٤ـ١٨٦؛
حائرى، ج ١٩، ص ١٨، ٩٧؛
افشار و دانش‌پژوه، ج ١، ص ٥٦٥). چغمینى در ابتداى قانونچه (ص ١) نوشته كه این كتاب را به صورت برگزیده‌اى از آثار متقدمان خود پدید آورده است. او از كتاب خاصى نام نبرده، اما شباهت نام آن به قانون ابن‌سینا باعث شده است كه این كتاب را خلاصه قانون بدانند (رجوع کنید به حسینى اشكورى، ج ٧، ص ٧٥). قانونچه بارها به چاپ رسیده (رجوع کنید به مشار، ج ٦، ستون ٨٥ـ ٨٦) و بر آن شروح متعددى نوشته شده است (رجوع کنید به بروكلمان، همانجا؛
عرفانیان، ج ١٩، ص٣١٠ـ٣١٢) كه از جمله آنها شرح فاضل بغدادى (رجوع کنید به آلوارت، ج ٥، ص ٥٥٦ـ ٥٥٨)، تاج‌الدین حكیم‌زاده (ششن و همكاران، ص ١٨٦) و حسین‌بن محمد استرآبادى (همانجا) است. قانونچه را میرقوام‌الدین سیفى قزوینى در ١١٠٦ به نظم درآورده است (رجوع کنید به حائرى، ج ١٩، ص ٧١ـ٧٢؛
علینقى منزوى، ج ١١، ص ٩٠ـ٩٢). این كتاب بارها به فارسى ترجمه شده است (براى مشخصات آنها رجوع کنید به احمد منزوى، ج ٥، ص٤٠٢٠). یكى از این ترجمه‌ها به نام مستحضر الطبیب و مستبشر اللبیب، كار محمدسعید بخت‌بن مولوى میرعبدالعزیز قادرى كشمیرى در قرن چهاردهم است كه در دهلى به چاپ رسیده است (رجوع کنید به احمد منزوى، ج٥، ص ٣٧٠٠؛
باشتنى و همكاران، ج ١، ص ٦٢٣). جدیدترین ترجمه فارسى نیز كار محمدتقی‌میر است كه در ١٣٥٠ش و ١٣٦٢ش به‌چاپ رسیده است (باشتنى و همكاران، همانجا).

علاوه بر منظومة فى الجبر و المقابلة، از چغمینى چند بیت عربى نیز باقى مانده است، شامل هفت بیت ابتداى كتاب تلخیص (رجوع کنید به چغمینى، ١٣٨٤ش الف، ص ١٦ـ١٧) و یك قصیده (رجوع کنید به همان، ص ٢٤٧ـ٢٤٩). بروكلمان (>ذیل<، ج ١، ص ٨٦٥) كتابى به نام القوامى فى الحساب را به چغمینى نسبت داده، اما قربانى (ص٢٢٠) آن را متعلق به ابونصر سموأل‌بن یحیى مغربى دانسته است.

منابع :
(١) ابن‌اثیر؛
(٢) ایرج افشار و محمدتقى دانش‌پژوه، فهرست كتابهاى خطى كتابخانه ملى ملك، ج ١، تهران ١٣٥٢ش؛
(٣) موسی‌الرضا باشتنى، مهین فضائلى جوان، و عباس كیهانفر، فهرست كتابهاى فارسى شده چاپى از آغاز تا سال ١٣٧٠، مشهد ١٣٨٠ش؛
(٤) اسماعیل بغدادى، هدیةالعارفین، ج ٢، در حاجی‌خلیفه، ج ٦؛
(٥) محمودبن محمد چغمینى، «ترجمه كهن الملخص فى الهیئة چغمینى»، از محمدبن عمر اندقانى، چاپ آرش ابوترابى همدانى، در نامه معانى: یادنامه استاد احمد گلچین معانى، به‌كوشش بهروز ایمانى، تهران: كتابخانه، موزه و مركز اسناد مجلس شوراى اسلامى، تهران ١٣٨٣ش؛
(٦) همو، تلخیص كتاب اوقلیدس، چاپ عكسى از نسخه خطى كتابخانه سریزدى، ش ٩٨، چاپ صادق حسینى اشكورى، قم ١٣٨٤ش الف، همو، رسالة فى قوى الكواكب و ضعفها، چاپ عكسى از نسخه خطى كتابخانه سریزدى، ش ٢ر٩٨، چاپ صادق حسینى اشكورى، قم ١٣٨٤ش ب؛
(٧) همو، قانونچه، نسخه خطى كتابخانه (ش ١) مجلس شوراى اسلامى، ش ٦١١١؛
(٨) همو، الملخص فى الهیئة، نسخه خطى كتابخانه لیدن هلند، ش ١ر٢٣٤، میكروفیلم كتابخانه بنیاد دایرةالمعارف اسلامى؛
(٩) حاجی‌خلیفه؛
(١٠) عبدالحسین حائرى، فهرست كتابخانه مجلس شوراى ملى، تهران، ج١٠، بخش ١، ١٣٤٧ش، ج١٠، بخش ٤، ١٣٥٢ش، ج ١٩، ١٣٥٠ش؛
(١١) احمد حسینى اشكورى، فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه عمومى حضرت آیةاللّه العظمى مرعشى نجفى، قم ١٣٥٤ـ١٣٧٦ش؛
(١٢) محمدتقى دانش‌پژوه، فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه مركزى و مركز اسناد دانشگاه تهران، ج ١٦، تهران ١٣٥٧ش؛
(١٣) خیرالدین زركلى، الاعلام، بیروت ١٩٩٩؛
(١٤) یوسف الیان سركیس، معجم‌المطبوعات العربیة و المعربة، قاهره ١٣٤٦/ ١٩٢٨، چاپ افست قم ١٤١٠؛
(١٥) رمضان ششن، جمیل آقپنار، و جواد ایزگى، فهرس مخطوطات الطب الاسلامى باللغات العربیة و التركیة و الفارسیة فى مكتبات تركیا، استانبول ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(١٦) غلامعلى عرفانیان، فهرست كتب خطى كتابخانه مركزى و مركز اسناد آستان قدس رضوى، ج ١٩، مشهد ١٣٨٠ش؛
(١٧) ابوالقاسم قربانى، زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامى: از سده سوم تا سده یازدهم هجرى، تهران ١٣٦٥ش؛
(١٨) عمررضا كحّاله، معجم‌المؤلفین، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بیروت (بی‌تا.)؛
(١٩) احمد گلچین معانى، فهرست كتب خطى كتابخانه آستان قدس رضوى، ج ٨، مشهد ١٣٥٠ش؛
(٢٠) خانبابا مشار، مؤلفین كتب چاپى فارسى و عربى، تهران ١٣٤٠ـ١٣٤٤ش؛
(٢١) احمد منزوى، فهرستواره كتابهاى فارسى، تهران ١٣٧٤ش ـ؛
(٢٢) علینقى منزوى، فهرست نسخ خطى كتابخانه ملى جمهورى اسلامى ایران، ج ١١، تهران ١٣٧٥ش؛

(٢٣) W. Ahlwardt, Verzeichniss der arabischen Handschriften der Koniglichen Bibliothek zu Berlin, Berlin ١٨٨٧- ١٨٩٩;
(٢٤) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband, ١٩٣٧-١٩٤٢;
(٢٥) Max Krause, "Stambuler Handschriften islamischer Mathematiker", Quellen und studien zur Geschichte der Mathematik, Astronomie und Physik, pt. B: study ٣ (١٩٣٦);
(٢٦) Osmanlι astronomi literatu ru tarihi=History of astronomy literature during the Ottoman period, compiled by Ekmeleddin I‌hsanoglu et al., ed. Ekmeleddin I‌hsanoglu, I‌stanbul ١٩٩٧;
(٢٧) Boris A. Rozenfeld and Ekmeledin I‌hsanoglu, Mathematicians, astronomers and other scholars of Islamic civilization and their works (٧th-١٩thc.), I‌stanbul ٢٠٠٣;
(٢٨) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, Leiden ١٩٦٧-;
(٢٩) M. Le Baron de Slane, Catalogue des manuscrits arabes, Paris ١٨٨٣- ١٨٩٥;
(٣٠) Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio- bibliographical survey, vol. ٢, pt.١, London ١٩٧٢.

/ فرید قاسملو /