چَغَلْوَندى ، بخش و شهرى در شهرستان خرّم‌آباد استان لرستان.

١) بخش چغلوندى، به مركزیت شهر چغلوندى، در شمال شهرستان خرّم‌آباد واقع و مشتمل است بر دو دهستان بیرانوند جنوبى و شمالى (ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى، ١٣٨٤ش، ذیل «استان لرستان»).

آب و هواى این بخش نیمه‌مرطوب و سرد است. كوههاى متعددى، كه از ارتفاعات زاگرس و اشتران‌كوه محسوب می‌شوند، در این بخش امتداد دارند، از جمله خرسان‌كوه و ریمله (هر كدام با بیش از ٨٠٠‘٢ متر ارتفاع) و كوه رنجه به ارتفاع حدود ٧٠٠‘٢ متر (جعفرى، ج ١، ص ٢٣٢، ٢٧٤، ٢٧٧).

آب مصرفى بخش از رود هُرّو، نهر بزهل و چشمه‌هاى متعدد تأمین می‌گردد (حسینعلى رزم‌آرا، ج ٦، ص ١١٢؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ٥٨، ص١٧٠؛ ایزدپناه، ج ٣، ص ٢٢٣). دامدارى و قالی‌بافى شغل اصلى مردم آنجاست (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ٥٨، ص ١٧١؛ ساكى، ص ١٥٣).

جاده اصلى خرّم‌آباد ـ بروجرد از این بخش می‌گذرد (اطلس راههاى ایران، ص ٥٨). چغلوندى در ١٣١٦ش به بخش تبدیل شد (ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى، ١٣٨١ش، ص ( ٩٩)).

در ١٣٧٥ش، جمعیت بخش٢٠٤ ‘١٢ تن بوده است (مركز آمار ایران، ١٣٧٨ش، ص ٥٧). اهالى بخش شیعه دوازده‌امامی‌اند و به زبان فارسى با گویش لرى و لهجه لكى سخن می‌گویند (فرهنگ جغرافیائى آبادیها؛ حسینعلى رزم‌آرا، همانجاها). نام قدیم چغلوندى هُرّو بوده كه از هور رود یا رود خورشید گرفته شده است. واژه چغلوندى را با حرف «ق» نیز نوشته‌اند. چغال در گویش لرى و لكى به معناى شغال است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا؛ ایزدپناه، ج ٣، ص ٢٢٤، پانویس ١؛ ساكى، همانجا؛ نیز رجوع کنید به ایران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، ج ٢، ص ١٦٥ـ١٦٦).

این بخش ایل‌نشین است. ایل بیرانوند، كه چغالوند/ شغالوند نیز طایفه‌اى از آن است، و طایفه سیاامیر و باجلان در این بخش زندگى می‌كنند (حسینعلى رزم‌آرا، همانجا؛ حاج على رزم‌آرا، ص ٣٧ـ٣٨؛ ساكى، ص ١٤٤ـ١٤٥؛ دولتیارى، ص ٦١؛ دوبد، ص ٤٢٨ـ٤٣٠).

در زمان پهلوى اول، ایلات بخش چغلوندى مجبور به اسكان شدند، ولى پس از شهریور ١٣٢٠، دوباره به كوچ پرداختند (ساكى، ص١٥٠، ١٥٤؛ ایزدپناه، ج ٢، ص ٢٢٥). ییلاق آنها در چغلوندى و قشلاقشان پشتكوه است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ٥٨، ص١٧٠). از آثار باستانى بخش چغلوندى، قلعه‌هاى چغلوندى، رحیم واقه، جهان، و كاسیو و تپه‌هاى باستانى كُرنوكر، بله یارلم دره، گچى، چغابل و چنابل است (حاج على رزم‌آرا، ص ٩١؛ ایزدپناه، ج ٣، ص ٢٢٧ـ٢٢٨؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا). مقبره پیرماهى در آبادی‌اى به همین نام و مقبره سیدین واقع در گردنه مِلِه تخت زیارتگاه اهالى است (ایزدپناه، ج ٣، ص ٢٢٩).

٢) شهر چغلوندى، مركز بخش چغلوندى. در چهل كیلومترى شمال‌شرقى شهر خرّم‌آباد و در ارتفاع ٦٦٠‘١ مترى از سطح دریا واقع است. كوههاى خرگلان در مشرق و مارمژ در شمال‌شرقى شهر قرار دارند (جعفرى، ج ١، ص ٢٢٤، ٥٠١). رود هرّو از میان شهر می‌گذرد. بیشترین دماى شهر در تابستان ْ٣٨، كمترین آن در زمستان ْ٢٥- و میانگین بارش سالانه آن ٣٨٠ میلیمتر است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ٥٨، ص ١٧١). چغلوندى در ١٢ خرداد ١٣٧٩ شهر شد (ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى، ١٣٨١ش، همانجا). جمعیت آن در ١٣٧٥ش، حدود ٦٠٠ ‘١ تن گزارش شده است (مركز آمار ایران، ١٣٧٨ش، ص ٢٦). سبب اصلى شكل‌گیرى شهر چغلوندى را اسكان عشایر و ایلات و استقرار ادارات دولتى ذكر كرده‌اند (رجوع کنید به فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا؛ ایزده‌پناه، ج ٣، ص ٢٢٤).

منابع :
(١) اطلس راههاى ایران، تهران: گیتاشناسى، ١٣٨٥ش؛
(٢) ایران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، كتاب جغرافیا و اسامى دهات كشور، ج ٢، تهران ١٣٢٩ش؛
(٣) ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات كشورى، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران ١٣٨١ش؛
(٤) همو، نشریه عناصر و واحدهاى تقسیمات كشورى (تا پایان آبان ١٣٨٤)، تهران ١٣٨٤ش؛
(٥) حمید ایزدپناه، آثار باستانى و تاریخى لرستان، تهران ١٣٧٦ش؛
(٦) عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٩ش؛
(٧) كلمنت اوگاستس دوبد، سفرنامه لرستان و خوزستان، ترجمه محمدحسین آریا، تهران ١٣٧١ش؛
(٨) روح‌الدین دولتیارى، لرستان: سرزمین تاریخ كهن، خرم‌آباد ١٣٧٥ش؛
(٩) حاج على رزم‌آرا، جغرافیاى نظامى ایران: لرستان، تهران ١٣٢٠ش؛
(١٠) حسینعلى رزم‌آرا؛
(١١) علی‌محمد ساكى، جغرافیاى تاریخى و تاریخ لرستان، خرم‌آباد [?١٣٤٣ش[؛
(١٢) فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى كشور جمهورى اسلامى ایران، ج :٥٨ خرم‌آباد، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، ١٣٧٣ش؛
(١٣) مركز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٧٥ شناسنامه آبادیهاى كشور، استان لرستان، شهرستان خرم‌آباد، تهران ١٣٧٦ش؛
(١٤) همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٧٥ شناسنامه بخشهاى كشور، كل كشور، تهران ١٣٧٨ش؛
(١٥) نقشه تقسیمات كشورى جمهورى اسلامى ایران، مقیاس ٠٠٠‘ ٥٠٠‘ ١:٢، تهران: سازمان نقشه‌بردارى كشور، ١٣٨٣ش.

/ معصومه رضازاده شفارودى /