چَغانْرود (سُرخان دریا) ، از ریزابه‌هاى مهم جیحون* در مغرب تاجیكستان و جنوب ازبكستان.

چغانرود از رشته كوههاى حِصار (یا گیسارسكى/ گیسار) و زَرافشان (رجوع کنید به بُتَّم*) سرچشمه می‌گیرد كه قله‌هایى با بیش از ٥٠٠،٤ متر ارتفاع (با برف دائمى) دارند. طول آن از آبادى قَراوُل تپه (در قسمت وسط) تا مصب رود حدود ١٧٥ كیلومتر و از سرچشمه تا مصب حدود ٢٩٧ كیلومتر است (د. تاجیكى، ج ٧، ص١٧٦). این رود با جهت عمومى شمال‌شرقى ـ جنوب غربى، بالاتر از شهر ترمذ*، در ارتفاع حدود ٣٠٢ مترى به جیحون می‌ریزد. قسمت علیاى چغانرود از مرز جمهوریهاى ازبكستان و تاجیكستان می‌گذرد. این رود هفتمین و آخرین ریزابه مهم سمت راست جیحون است و دره چغانرود، حاصلخیزترین دره شاخه‌هاى جیحون به شمار می‌آید (د. اسلام؛ چاپ دوم؛ د. ایرانیكا، ذیل مادّه؛ بارتولد، ١٣٥٠ش، ص ١٠٠).

حوضه آبریز چغانرود حدود٥٠٠ ، ١٣ كیلومتر مربع وسعت دارد و قسمت علیاى آن حدود ٦٠% مساحت حوضه را در برمی‌گیرد (رجوع کنید به د. تاجیكى، همانجا). حوضه‌هاى آبریز كافِرْنِگان در مشرق و شِرآباد در مغرب چغانرود است. در حوضه آبریز چغانرود، علاوه بر چغانرود، كه از به‌هم پیوستن چند رود كوچك از جمله توپَلَنگ و قَره‌طاغْ دریا تشكیل می‌شود، رودهاى دیگرى نیز جریان دارند، از جمله بایسون‌دره، وَخْشْوار، خواجه پاك، سَنگَردَك و كانی‌كان (همه از ریزابه‌هاى چغانرود). بیشتر ریزابه‌ها از كرانه راست به چغانرود می‌ریزند. دماى حوضه آبریز چغانرود از ْ٣ در زمستان تا ْ٣٢ در تابستان و میانگین بارش سالانه آن از ١٢٠ تا ١٣٠ میلیمتر (در ارتفاعات تا ٣٥٠ میلیمتر) متغیر است (همانجا؛ د. ازبكستان شوروى، ج ١٠، ص ٤٣٩).

میانگین میزان آبدهى چغانرود ١٢٠ متر مكعب در ثانیه (سالانه حدود ٨ر٣ میلیارد مترمكعب) است كه ٧٠% از این مقدار از رشته كوه حصار تأمین می‌شود (د. ازبكستان شوروى، ج ١٠، ص٤٣٩). بیشترین میزان‌آبدهى چغانرود در خرداد و كمترین‌آن در شهریور و مهر است. اهالى منطقه از آب آن براى مصارف گوناگون، از جمله كشاورزى، استفاده می‌كنند. ظاهرآ بیشترین مصرف در حد فاصل آبادى قراول‌تپه تا آبادى مَنْگُذَر (در قسمت سفلاى رود) است. همچنین براى استفاده بیشتر، آبراهه‌ها و آب‌انبارهاى متعددى در مسیر چغانرود احداث شده است. آب آن در بیشتر ماههاى سال گل‌آلود است (همان، ج١٠،ص٤٣٩؛ رت‌ولادزه و امین‌اف، ص٧٨). چغانرود گاهى، به‌سبب مصرف بیش از اندازه و آبیارى مزارع، بدون آب است (بارتولد، ١٣٥٠ش، ص ١٠٠).

نام چغانرود (در دیوان فرخى سیستانى، ص :١٨٩ چغانی‌رود) از نام ناحیه قدیمى چَغانیان* گرفته شده (بارتولد، ١٣٥٨ش، ص ١٣) و در نوشته‌هاى فارسی‌زبانان، چَغان‌رود (حدودالعالم، ص ٤١) یا جَغان‌رود (شرف‌الدین على یزدى، ج ١، ص ١٤٧) و در منابع عربى، نهر صَغانیان (بلاذرى، ص ٥٨٩؛
ابن‌خرداذبه، ص ٣٣ـ٣٤؛
قزوینى، ص ٥٢٥؛
ابوالفداء، ص٥٠٥) ذكر شده است. جاده ابریشم از دره چغانرود می‌گذشت (ماركوارت، ص ٩٤). در سده سوم، طول چغانرود براساس فاصله شهرهاى كنار آن، مانند ترمذ، صَرْمَنْجان، دارَزَنْجى، چَغانیان و همواران، ٣٧ فرسخ و پهناى دره چغانرود میان دو تا سه فرسخ ذكر شده است (ابن‌خرداذبه، همانجا). ابن‌رسته (ص ٩٣) چغانرود را زامُل نامیده و سرچشمه آن را قسمت بالاى بلاد راشت، میان واشْجِرْد و چغانیان، دانسته است. وى از رودهاى كوچكى به نام كَمروذ، نَهامروذ و خاورروذ (امروزه قره‌طاغ‌دریا، توپلنگ و سَنگَردَك در قسمت علیاى چغانرود رجوع کنید به بارتولد، ١٩٧٧، ص ٧٢)، كه نزدیك شهر چغانیان به چغانرود می‌ریزند، و نیز از ناحیه‌هاى اطراف چغانرود نام برده است. در سده چهارم، اهالى چغانیان و ترمذ از آب چغانرود و ریزابه‌هاى آن می‌آشامیدند و زمینهاى كشاورزی‌را آبیارى می‌كردند، اما گاه این رود، به‌رغم زمستانهاى پربرف و باران (در سرچشمه)، بدون آب بود (اصطخرى، ص٢٩٨؛
مقدسى، ص٢٨٣). ماركوارت (ص٨٢) نهر صَرمَنجى را ــكه ابن‌حوقل (ص ٤٦٠) آن را پنجمین ریزابه جیحون معرفى كرده ــ با قره‌طاغ دریا مطابق دانسته است.

امروزه چغانرود غالبآ سرخان دریا نامیده می‌شود و بیشتر مسیر آن در ولایت سرخان‌دریاى ازبكستان است. به‌قسمت علیاى آن تا آبادى ده نو (در حدود ١٣٥ كیلومترى جنوب ترمذ) قره‌طاغ دریا می‌گویند (رجوع کنید به د. اسلام، همانجا؛
بارتولد، ١٩٧٧، ص ٧٢ـ ٧٣؛
نیز رجوع کنید به لسترنج، ص٤٤٠). دریاچه یوژنو سرخانسكویه در قسمت سفلاى رود، در جنوب شهر شُورچى، در ازبكستان قرار دارد. در مسیر رود، از شهر ترمذ تا دوشنبه (پایتخت تاجیكستان)، جاده‌اى در كرانه راست چغانرود كشیده شده است. آبادیهاى رِگَر، پَختَه‌آباد، سرآسیا/ سارى آسیا (یا نوندك)، ده نو، قُم قورقان و جَرقورقان از مهم‌ترین آبادیهاى مسیر رود به شمار می‌روند.

نیز رجوع کنید به چغانیان*

منابع :
(١) ابن‌حوقل؛
(٢) ابن‌خرداذبه؛
(٣) ابن‌رسته؛
(٤) اسماعیل‌بن على ابوالفداء، كتاب تقویم‌البلدان، چاپ رنو و دسلان، پاریس ١٨٤٠؛
(٥) اصطخرى؛
(٦) واسیلى ولادیمیروویچ بارتولد، آبیارى در تركستان، ترجمه كریم كشاورز، تهران ١٣٥٠ش؛
(٧) همو، گزیده مقالات تحقیقى، ترجمه كریم كشاورز، تهران ١٣٥٨ش؛
(٨) بلاذرى (بیروت)؛
(٩) حدودالعالم؛
(١٠) شرف‌الدین على یزدى، ظفرنامه : تاریخ عمومى مفصل ایران در دوره‌تیموریان، چاپ محمد عباسى، تهران ١٣٣٦ش؛
(١١) علی‌بن جولوغ فرخى سیستانى، دیوان، چاپ محمد دبیرسیاقى، تهران ١٣٧١ش؛
(١٢) زكریابن محمد قزوینى، آثار البلاد و اخبارالعباد، بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(١٣) مقدسى؛
(١٤) نقشه راهنماى افغانستان، مقیاس٠٠٠‘٦٠٠ ‘١:١، تهران:گیتاشناسى،١٩٩٤؛
(١٥) نقشه‌راههاى كشورهاى آسیاى مركزى، ازبكستان، تاجیكستان، تركمنستان، قرقیزستان، قزاقستان، مقیاس ٠٠٠‘٥٠٠ ‘ ١:٣، تهران: گیتاشناسى، (بی‌تا.)؛

(١٦) Vasily Vladimirovich Barthold, Turkestan down to the Mongol invasion, [English translation], London ١٩٧٧;
(١٧) EIr., s.v. "Caganrud" (by C. Edmund Bosworth);
(١٨) EI٢. s.v.

(١٩) "Caghan-Rūd" (by B. Spuler);
(٢٠) Ensiklopediyayi Savetii Tajik, Dushanbe ١٩٧٨-١٩٨٨;
(٢١) Guy Le Strange, The land of the Eastern Caliphate, London ١٩٦٦;
(٢٢) Joseph Marquart Wehrot und Arang: Untersuchungen zur Mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran, Leiden ١٩٣٨;
(٢٣) Edvard Vasil'evich Rtveladze and Muradjon Aminov, Surkhandaria, ed. Nurislam Tukhliev, Tashkent ١٩٩٦;
(٢٤) The Times atlas of the world, London: Times Books, ١٩٩٢;
(٢٥) Uzbek Savet Ensiklopediyasι, Tashkent ١٩٧١-١٩٨٠.

/ وحید ریاحى /