دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٤٧٧
سَرَخسى ، ابوالفضل محمدبن حسن، از عرفاى قرن چهارم. از زندگانى و مراحل تعليم و تعلم و سيروسلوك وى اطلاعى در دست نيست. همينقدر ميدانيم كه او در سرخس به دنيا آمده (مدرس تبريزى، ج ٧، ص ٢٣٨) و بهگزارش منابع (محمدبن منوّر، ج ١، ص ٢٦؛
ابوروح، ص ٣٩؛
جامى، ص٢٩٠) از مريدان ابونصر سرّاج (متوفى ٣٧٨) بوده است.
از حكايتى، كه در آن سرخسى، هفتصد تفسير از آيۀ ٥٤ سورۀ مائده، «يُحِبُّهُم و يُحِبّونَه»، براى ابوسعيد ابوالخير ذكر كرده، تسلط سرخسى بر علوم و معارف قرآنى آشکار می شود (عطار، ص ٨١٧). ميبدى (ج ٥، ص ٢٠٦) حكايتى مبنى بر حضور سرخسى در مجلس سماع آورده است. اينكه ابوعلى زاهربن احمد فقيه، ابوسعيد را به حضور در مجلس صوفيانۀ سرخسى تشويق ميكرد (ابوروح، ص ٤١) و نيز آنچه هجويرى (ص ٢٨٤) از سرخسى نقل كرده است، نشانۀ اعتدال سرخسى در سلوك است، بهنحوى كه مخالفت اهل مدرسه را برنميانگيخت. ابوسعيد ابوالخير* و بابوفله احمدبن على فلى ميهنى (متوفى٤٦٠) از شاگردان وى بودند. ابوسعيد با اشراف سرخسى به رياضت و ذكر ميپرداخت و هرگاه مشكل يا سؤالى برايش مطرح ميشد از ميهنه تا سرخس به ديدار محمدبن حسن ميشتافت و پس از وفات سرخسى، هنگام قبض، با زيارت مزارش فتوح و بسط مييافت. بابوفله نيز پس از درگذشت سرخسى، امامت خانقاه سرخس را برعهده گرفت (هجويرى، ص٢٥٠؛
محمد بن منوّر، ج ١، ص ٢٤، ٢٦ـ٢٧، ٣٢، ٤٢، ٥٠ـ٥٣، ٢٢٤، ٣٧٥، ج ٢، ص٦٩٠ تعليقات شفيعى كدكنى؛
ابوروح، ص ٤٤؛
عطار، ص ٨١٦).
به نوشتۀ مدرّس تبريزى (ج ٧، ص ٢٣٨ـ٢٣٩)، سرخسى در سال ٤٠٠ در سرخس وفات يافت (قس محمدبن منوّر، ج ٢، ص ٦٧٢، تعليقات شفيعى كدكنى، كه در آن وفات وى در اواخر قرن چهارم ذكر شده است). سرخسى از مريدان خود خواسته بود كه وى را در بين خراباتيان و گناهكاران به خاك بسپارند (عطار، ص ٨١٨).
منابع :
(١) ابوروح لطفاللّهبن ابيسعد، حالات و سخنان ابوسعيد ابوالخير، تصحيح محمدرضا شفيعى كدكنى، تهران ١٣٦٦؛
(٢) عبدالرحمان جامى، نفحات الانس، به اهتمام محمود عابدى، تهران ١٣٧٠؛
(٣) فريدالدين عطار، تذكرة الاولياء، تصحيح محمد استعلامى، تهران ١٣٧٨؛
(٤) محمدبن منور، اسرار التوحيد فى مقامات الشيخ ابيسعيد، تصحيح محمدرضا شفيعى كدكنى، تهران ١٣٦٦؛
(٥) محمدعلى مدرس تبريزى، ريحانة الادب، تهران ١٣٦٩؛
(٦) ابوالفضل ميبدى، كشف الاسرار وعدةالابرار، به اهتمام علياصغر حكمت، تهران ١٣٦١؛
(٧) عليبن عثمان هجويرى، كشفالمحجوب، به اهتمام محمود عابدى، تهران ١٣٨٣.
/ سيده فاطمه زارع حسينى /
تاریخ انتشار اینترنتی:٢٣/١٠/١٣٨٧