چَرْخ‌(٢) ، علاقه‌داری‌ (تقریباً مطابق‌ با دهستان‌) و شهری‌ قدیمی‌ در ولایت‌ لوگَر در مغرب‌ افغانستان‌. چرخ‌، با ٧٦٠ كیلومتر مربع‌ وسعت‌ و ١٠٨ قریه‌، در جنوب‌ ولایت‌ لوگر قرار دارد و از شمال‌ و مشرق‌ به‌ پُل‌ عَلَم‌ در همان‌ ولایت‌، از جنوب‌شرقی‌ به‌ زَرْمَت‌ در ولایت‌ پَكتیا *، از جنوب‌ به‌ جَغْتو در ولایت‌ غَزْنِی‌ *و از مغرب‌ به‌ نِرخ‌ در ولایت‌ وَرْدَك‌ محدود می‌شود (دولت‌آبادی‌، ١٣٧١ ش‌، ص‌ ١٢٣). چرخ‌ دارای‌ آب‌ و هوای‌ معتدل‌ است‌. كوههای‌ بسیاری‌ در آن‌ هست‌، از جمله‌ قرین‌، هوكام‌ و خَرپِچَك‌. كتلهایی‌ مانند مولینا و كبوترخانه‌ دارد (آریانا، ذیل‌ مادّه‌). زمینهای‌ چرخ‌ با ریزابه اصلی‌ رود لوگر، كه‌ از كتل‌ مولینا سرچشمه‌ می‌گیرد، آبیاری‌ می‌شود(همانجا؛ برای‌ اطلاع‌ بیشتر در باره رود لوگر رجوع کنید به <فرهنگ‌ جغرافیای‌ تاریخی‌ و سیاسی‌ افغانستان‌>، ج‌ ٦، ص‌ ٥٠٧).

اقوام‌ تاجیك‌ و قبایل‌ بَخْتَك‌، اَیومِبگ‌، مُحْروم‌بگ‌ و زَی‌حیدر در آن‌ به‌ سر می‌برند( د.ایرانیكا، ذیل‌ مادّه‌). در سرشماری‌ ١٣٦٩ ش‌، جمعیت‌ آن‌ ٩٩٨ ، ٣٣ تن‌ بوده‌ كه‌ در آن‌ سال‌ بیشترین‌ جمعیت‌ را در استان‌ لوگر داشته‌ است‌ (دولت‌آبادی‌، ١٣٧٦ ش‌، ص‌ ٦٢). اهالی‌ آن‌ به‌ فارسی‌ دری‌ گفتگو می‌كنند (رجوع کنید به همو، ١٣٧١ ش‌، همانجا).

شهر چرخ‌، مركز علاقه‌داری‌ چرخ‌، در ارتفاع‌ حدود ٠٠٠ ، ٢ متری‌، در حدود ٢٥ كیلومتری‌ جنوب‌ شهر بَرَه‌كی‌ (مركز استان‌ لوگر) و حدود ١١٠ كیلومتری‌ جنوب‌غربی‌ شهر كابل‌، در دره چرخ‌ و در جنوب‌ استان‌، واقع‌ شده‌ است‌. شاخه اصلی‌ رود لوگر در میان‌ شهر جریان‌ دارد. راه‌ قدیمی‌غزنی‌ ـ كابل‌ ــ كه‌ از چرخ‌ و دره لوگر می‌گذرد ــ از همین‌ طریق‌ به‌ بره‌كی‌ و شهرهای‌ كُلَنْگار، محمد آغه‌ و چار آسیاب‌ و كابل‌ می‌رسد (رجوع کنید به < فرهنگ‌ جغرافیای‌ تاریخی‌ و سیاسی‌ افغانستان‌ >، ج‌ ٦، ص‌ ٥٠٨؛ د.ایرانیكا، همانجا؛ نیز رجوع کنید به نقشه راهنمای‌ افغانستان‌ ). شهر چرخ‌ در گذشته‌ یكی‌ از مكانهای‌ مهم‌ صوفیه‌ بود و یعقوب‌ چرخی‌، از شخصیتهای‌ برجسته سلسله نقشبندیه‌، به‌ این‌ شهر منسوب‌ است‌. مولانا نظام‌الدین‌ خاموش‌ (متوفی‌ ٨٦٠) و خواجه‌ حسن‌ عطار (متوفی‌ ٨٢٦، فرزند علاءالدین‌ محمد بخاری‌*) از دیگر بزرگان‌ منسوب‌ به‌ چرخ‌ هستند (معصوم‌ علیشاه‌، ج‌ ٣، ص‌ ٦٢).

آثار قدیمی‌ این‌ شهر عبارت‌اند از: آرامگاه‌ نیاكان‌ یعقوب‌ چرخی‌ كه‌ از زیارتگاههای‌ مشهور شهر است‌ (همانجا؛ فیض‌ محمد، ج‌ ٢، ص‌ ٢٤٠، پانویس‌ ١؛ نیز رجوع کنید به چرخی‌*، یعقوب‌)؛ قلعه‌ای‌ مشهور به‌ قلعه‌ نو، متعلق‌ به‌ حدود چهار قرن‌ پیش‌؛ مسجدی‌ قدیمی‌ با محراب‌ چوبی كنده‌كاری‌ شده‌ و كتیبه‌هایی‌ به‌ خط‌ كوفی‌ متعلق‌ به‌ دوره غزنویان‌ ( آریانا، همانجا؛ نیز رجوع کنید به د. ایرانیكا، همانجا).

پیشینه‌. ظاهراً نام‌ شهر همان‌ كلمه فارسی‌ چرخ‌ است‌ (رجوع کنید به د. ایرانیكا، همانجا) و در برخی‌ منابع‌ به‌ صورت‌ جَرْخ‌ هم‌ ضبط‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به ابن‌بطوطه‌، ج‌ ١، ص‌ ٣٩٨). در ٣٦٦، حوالی‌ چرخ‌ نبردگاه‌ سبكتگین‌ و كابلشاه‌ بوده‌ است‌ (منهاج‌ سراج‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٢٧). در اوایل‌ سده هشتم‌، ابن‌بطوطه‌ (همانجا) آنجا را قریه‌ای‌ بزرگ‌ با باغهای‌ فراوان‌ و میوه‌های‌ نیكو وصف‌ كرده‌ است‌ كه‌ نماز جمعه‌ در آن‌ شهر برگزار می‌شد.

در هنگام‌ حمله انگلیسیها به‌ افغانستان‌، معروف‌ به‌ دومین‌ جنگ‌ افغان‌ (١٢٩٧ـ ١٢٩٨/ ١٨٨٠ـ١٨٨١)، برخی‌ از سران‌ و حكام‌ چرخی‌، نقش‌ مهمی‌ در نبرد با قوای‌ انگلیسی‌ داشتند (رجوع کنید به ایوانس‌، ص‌ ٧٣، ٨١). در ١٢٩٨/١٨٨٠، نیروهای‌ انگلیسی‌ در چرخ‌ حضور داشتند ( < فرهنگ‌ جغرافیای‌ تاریخی‌ و سیاسی‌ افغانستان‌ >، ج‌ ٦، ص‌ ٥١٩). در این‌ زمان‌ در دره چرخ‌ هزار خانوار تاجیكی‌ ساكن‌ بودند (همان‌، ج‌ ٦، ص‌ ١٣٣).

با ورود قوای‌ شوروی‌ به‌ افغانستان‌ در ١٣٥٦ ش‌/١٩٩٧، و نیز در حوادث‌ بعدی‌، به‌ویژه‌ در زمان‌ سلطه طالبان‌، اهالی‌ ولایت‌ لوگر و به‌ تبع‌ آن‌ چرخ‌ برضد نیروهای‌ روسی‌، و طالبان‌ قیام‌ كردند (حق‌شناس‌، ص‌ ٣٩١؛
امامی‌، ص‌ ٧٩؛
گاهشمار رویدادهای‌ افغانستان‌ در سال‌ ١٣٧٤، ص‌ ٢٩٠ـ٢٩١). جمعیت‌ آن‌ بنابر آمار ١٣٥٨ ش‌، بالغ‌ بر ٦٠٠ ، ٣٤ تن‌ بود (رجوع کنید به د. ایرانیكا، همانجا). در اواسط‌ سده چهاردهم‌/ بیستم‌، چرخ‌ دارای‌ ٦٣ آبادی‌ و صنایع ‌دستی‌ چوبی‌ ساخت‌ تاجیكها بود و در باره كشاورزی‌ دیمی‌ و آبی‌، باغداری‌ و دامداری‌ آنجا گزارشی‌ در دست‌ است‌ (رجوع کنید به <فرهنگ‌ جغرافیای‌ تاریخی‌ و سیاسی‌ افغانستان‌>، ج‌ ٦، ص‌ ١٣٣، ٥١١ ـ٥١٩).

منابع‌:
(١) آریانا دائره المعارف‌، كابل‌: انجمن‌ دائرهالمعارف‌ افغانستان‌، ١٣٢٨ـ ١٣٤٨ ش‌؛
(٢) ابن ‌بطوطه‌، رحله ابن‌بطوطه، چاپ‌ محمد عبدالمنعم‌ عریان‌، بیروت‌ ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٣) اطلس‌ عمومی‌ و مصور افغانستان، تهران‌: سحاب‌، ١٣٦٦ ش‌؛
(٤) حسام‌الدین‌ امامی‌، افغانستان‌ و ظهور طالبان، تهران‌ ١٣٧٨ ش‌؛
(٥) ش‌ . ن‌ . حق‌شناس‌، دسایس‌ و جنایات‌ روس‌ در افغانستان‌: از امیر دوست‌ محمدخان‌ تا ببرك‌، تهران‌ ١٣٦٣ ش‌؛
(٦) بصیراحمد دولت‌آبادی‌، شناسنامه افغانستان‌، قم‌ ١٣٧١ ش‌؛
(٧) همو، «ناگفته‌هایی‌ در باره تقسیمات‌ اداری‌ و كشوری‌ در افغانستان‌»، سراج‌، ش‌ ١٣ و ١٤ (پاییز و زمستان‌ ١٣٧٦)؛
(٨) فیض‌ محمد، سراج‌التواریخ‌، تهران‌ ١٣٧٢ ش‌؛
(٩) گاهشمار رویدادهای‌ افغانستان‌ در سال‌ ١٣٧٤، به‌ كوشش‌ هرمز مقصودی‌، تهران‌: وزارت‌ امورخارجه‌، ستاد پشتیبانی‌ افغانستان‌، ١٣٧٦ ش‌؛
(١٠) محمدمعصوم‌بن‌ زین‌العابدین‌ معصوم‌ علیشاه‌، طرائق‌ الحقائق‌، چاپ‌ محمدجعفر محجوب‌، تهران‌ ١٣٣٩ـ ١٣٤٥ ش‌؛
(١١) عثمان‌بن‌ محمد منهاج‌ سراج‌، طبقات‌ ناصری‌، یا، تاریخ‌ ایران‌ و اسلام‌ ، چاپ‌ عبدالحی‌ حبیبی‌، تهران‌ ١٣٦٣ ش‌؛
(١٢) نقشه راهنمای‌ افغانستان، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٦٠٠ ، ١:١، تهران‌: گیتاشناسی‌، ١٩٩٤؛

(١٣) EIr . s. v. "Čark" (by Daniel Balland);
(١٤) Martin Ewans, Afghanistan: a short history of its people and politics , New York ٢٠٠٢;
(١٥) Historical and political gazetteer of Afghanistan , ed. Ludwig W. Adamec, vol. ٦: Kabul and southeastern Afghanistan , Graz ١٩٨٥;
(١٦) The Times atlas of the world , London: Times Books, ١٩٨٥.

/ معصومه‌ بادنج‌ /