چِرام‌ ، بخش‌، شهر و ایلی‌ در استان‌ كهگیلویه‌ و بویراحمد.

١) بخش‌ چرام‌. در جنوب‌ و جنوب‌شرقی‌ شهرستان‌ كهگیلویه‌ واقع‌، و مشتمل‌ است‌ بر دو دهستان‌ به‌ نامهای‌ چرام‌ و الغچین‌ و شهر چرام‌ كه‌ مركز بخش‌ محسوب‌ می‌شود (ایران‌. وزارت‌ كشور، ١٣٨٤ ش‌، ذیل‌ «استان‌ كهگیلویه‌ و بویراحمد»).

رشته‌كوه‌ زاگرس‌ مركزی‌ در این‌ بخش‌ امتداد دارد و كوههای‌ اشكر و البرز با بیش‌ از ٩٠٠ ، ٢ متر ارتفاع‌ و چست‌ خوار با بیش‌ از ٣٠٠ ، ٢ متر ارتفاع‌ از مهم‌ترین‌ كوههای‌ این‌ بخش‌ به‌شمار می‌آیند (جعفری‌، ج‌ ١، ص‌ ٦٣، ٦٧، ١٩١). رود فصلی‌ تغار، از ریزابه‌های‌ رود دهدشت‌، در این‌ بخش‌ جریان‌ دارد (افشین‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٠٢).

محصولات‌ عمده بخش‌، غلات‌، برنج‌، حبوبات‌، پشم‌ و لبنیات‌، و صنایع‌دستی‌ آن‌ قالیچه‌، گلیم‌، جوال‌ و جاجیم‌ است‌ (رزم‌آرا، ج‌ ٦، ص‌ ١٠٦).

بخش‌ چرام‌ در ٣٠ شهریور ١٣٥٤ تأسیس‌ گردید (ایران‌. وزارت‌ كشور، ١٣٨٢ ش‌، ذیل‌ «استان‌ كهگیلویه‌ و بویراحمد»). در ١٣٧٥ ش‌، جمعیت‌ آن‌ ٨٠٠ ، ١٩ تن‌ بوده‌ است‌ (مركز آمار ایران‌، ١٣٧٨ ش‌، ص‌ ٥٥).

از جمله‌ آثار تاریخی‌ و طبیعی‌ این‌ بخش‌ است‌: آتشگاه‌ شمس‌آباد چرام‌ و ویرانه‌های‌ آتشگاهی‌ است‌ كه‌ در محل‌ به‌ آن‌ تشگه‌ می‌گویند؛ قلعه تل‌گرد؛ قلعه الغچین‌؛ خرابه‌های‌ كاروانسرایی‌ متعلق‌ به‌ دوره صفوی‌ در ٢١ كیلومتری‌ قلعه الغچین‌؛ بقعه شیخ‌حسین‌؛ بقعه سیدمحمدباقر؛ امامزاده‌ علی‌ در محلی‌ به‌ نام‌ سادات‌ كه‌ قبلاً چرام‌ نام‌ داشت‌؛ و چشمه بلقیس‌ در باغ‌ اسكندرخان‌(اقتداری، ص‌ ٤٨٩، ٤٩١، ٤٩٥؛گاوبه‌،ص‌ ٨٧، ٢٣١؛ مجیدی‌ كرائی‌، ص‌ ٩٢ـ٩٣، ١٦٣، ١٩٩، ٢٣٣).

اهالی‌ بخش‌ شیعه دوازده‌ امامی‌اند و به‌ زبان‌ فارسی‌ با گویش‌ لری‌ سخن‌ می‌گویند ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها،ج‌١٩، ص‌٢٢٧).

٢) شهر چرام‌. در ١٣٥٥ ش‌ تأسیس‌ گردید (ایران‌. وزارت‌ كشور، ١٣٨٢ ش‌، همانجا). در مغرب‌ یاسوج‌ (مركز استان‌) و بیست‌ كیلومتری‌ مشرق‌ دهدشت‌ قرار دارد. این‌ شهر در ١٣٧٥ ش‌، ٦٨٧ ، ٩ تن‌ جمعیت‌ داشت‌ (مركز آمار ایران‌، ١٣٧٦ ش‌، ص‌ هشتادودو).

پیشینه‌. چرام‌ را از ریشه «چرا» و «چرانیدن‌»، و نیز به‌ معنای‌ «چراغ‌ من‌» و «روشنایی‌ من‌» دانسته‌اند (رجوع کنید به اقتداری‌، ص‌ ٨٣٣؛ الیما، ص‌ ٧٩).

در قرن‌ ششم‌، ابن‌بلخی‌ (ص‌ ١٤٤) چرام‌ و بارزنگ‌ را دو ناحیه‌ به‌ شمار آورده‌ و از هوای‌ سرد و كوههای‌ همیشه‌ پر برف‌ و شكار فراوان‌ آن‌ یاد كرده‌ است‌. حمداللّه‌ مستوفی‌ نیز در قرن‌ هشتم‌ تقریباً سخنان‌ ابن‌بلخی‌ را تكرار كرده‌ است‌ (رجوع کنید به ص‌ ١٢٨). در دوره صفویان‌ چرام‌ شامل‌ دو قسمت‌ سردسیر و گرمسیر بود (غفاری‌، ص‌ ٣٧). در ٩٩٩ شخصی‌ كه‌ به‌ دروغ‌ خود را شاه‌اسماعیل‌ خوانده‌ بود، بر تمام‌ ایلات‌ چرام‌ ممسنی‌، كه‌ حدود چهارده‌ ایل‌ بودند، تسلط‌ یافت‌ ولی‌ «همدم‌ سلطان‌»، حاكم‌ نواحی‌ كهگیلویه‌، كه‌ مقر حكومتش‌ دهدشت‌ بود، او را سركوب‌ كرد (مجیدی‌ كرائی‌، ص‌ ١١٤).

به‌ نوشته حسینی‌منشی‌ در قرن‌ یازدهم‌، چرام‌ از مضافات‌ بلاد شاپور است‌ و روستاها و مواضع‌ زیاد و ییلاق‌ و قشلاق‌ بی‌شمار دارد، انواع‌ میوه‌ در آنجا به‌دست‌ می‌آید، عسل‌ مصفا و گزانگبین‌ سفید خوب‌ دارد و رودخانه‌های‌ متعددی‌ از آنجا عبور می‌كند و به‌ بهبهان‌ و زیدان‌ جریان‌ می‌یابد و سرانجام‌ به‌ بحر فارس‌ می‌پیوندد. این‌ محال‌ مخصوص‌ الوار ممسنی‌ بلاد شاپور است‌ (ص‌ ٣٣).

در ١٢٩٩، چرام‌ خالصه دولت‌ بود كه‌ در مقابل‌ مبلغی‌ به‌ نصیرالملك‌ شیرازی‌ واگذار شد و او نیز بعد از مدتی‌ چرام‌ را به‌ بختیاریها فروخت‌ (ضرابی‌، ج‌ ٩، ص‌ ٢٩٩؛ نیز رجوع کنید به غفاری‌، ص‌ ٣٦). فسائی‌ در تاریخ‌ فارسنامه‌ ناصری‌ (ج‌ ١، ص‌ ٢٧٣)، قصبه آن‌ را ناحیه تل‌گرد در ده‌ فرسخی‌ بهبهان‌ آورده‌ و ناحیه رِوِن‌ را سردسیر و ناحیه بلاد شاپور را گرمسیر وصف‌ كرده‌ است‌.

در زمان‌ پهلوی‌ اول‌، بختیاریها چرام‌ را به‌ موسوی‌ (رئیس‌التجار) اجاره‌ دادند و او نیز آن‌ را به‌ چرامیها اجاره‌ داد. این‌ قرارداد تا ١٣٢٠ ش‌ برقرار بود. پس‌ از آن‌، خانهای‌ چرام‌ آنجا را رسماً تصرف‌ كردند. بعد از ١٣٢٢ ش‌، مدتی‌ چرام‌ در اختیار عبداللّه‌خان‌ ضرغام‌پور بود و پس‌ از ١٣٢٣ ش‌ در اختیار چرامیها قرار گرفت‌ (ضرابی‌، همانجا). در ١٣٤١ ش‌، املاك‌ چرام‌ مشمول‌ قانون‌ اصلاحات‌ ارضی‌ شد و به‌ كشاورزان‌ واگذار گردید (غفاری‌، ص‌ ٣٩).

٣) ایل‌ چرام‌. از ایلات‌ لُر زبان‌ منطقه بویراحمد در استان‌ كهگیلویه‌ و بویراحمد كه‌ در منطقه‌ای‌ به‌ وسعت‌ ٥٠ر٦١١ كیلومترمربع‌ به‌ سرمی‌برند. نیمه غربی‌ این‌ منطقه‌، گرمسیری‌ و نیمه شرقی‌ آن‌ سردسیر است‌. منطقه گرمسیری‌ چرام‌ پرآب‌ترین‌ و حاصلخیزترین‌ منطقه كهگیلویه‌ است‌ (صفی‌نژاد، ١٣٤٧ ش‌، ص‌ ٤٥).

ایل‌ چرام‌ از ایل‌ چهار بنیچه‌ از طایفه جاكی‌ كهگیلویه‌ است‌ (فسائی‌، همانجا؛ اقتداری‌، ص‌ ٣٤٩). این‌ طایفه‌ چندین‌ محل‌ از ناحیه بلاد شاپور و ناحیه رِون‌ كهگیلویه‌ را تصاحب‌ نموده‌ كه‌ به‌ ناحیه چرام‌ مشهور گشته‌ است‌. تیره‌های‌ این‌ طایفه‌ عبارت‌اند از: بگلر بناری‌، پروخوری‌، تارمونی‌، حسام‌ بهاءالدینی‌، دیلگون‌، شیخ‌ گلبار، گشتاسب‌، كمان‌كشی‌ و مسیح‌شاهی‌ (فسائی‌، همانجا).

در دوره صفویه‌، گشتاسبیها به‌ دلیل‌ اعتقاد به‌ مذهب‌ شیعه‌، از وفادارترین‌ حامیان‌ صفویه‌ بودند و سلاطین‌ صفوی‌ نیز از آنان‌ حمایت‌ می‌كردند، اما نادرشاه‌، پس‌ از به‌ قدرت‌ رسیدن‌، گشتاسبیها را به‌ فارس‌ كوچاند كه‌ در جریان‌ این‌ كوچ‌ برخی‌ از گشتاسبیها در منطقه چرام‌ (قلعه كَرَّ) و برخی‌ دیگر در منطقه خیرآباد (قریه گراب‌) ساكن‌ شدند (تقوی‌ مقدّم‌، ص‌ ٨٢).

در ١٣٠٢ ش‌، منطقه چرام‌ بین‌ دو كلانتر، حسینقلی‌خان‌ و امان‌اللّه‌خان‌، تقسیم‌ گردید. حسینقلی‌خان‌ در قلعه تل‌گرد و امان‌اللّه‌خان‌ در قلعه كرّ و تل‌بابونه‌ مستقر شدند. این‌ كلانتران‌ به‌ منظور حفظ‌ ایل‌ خود از تهدیدات‌ ایلات‌ هم‌جوار، به‌ویژه‌ ایل‌ بویراحمد، با حكومت‌ رضاشاه‌ برخوردی نداشتند و در صورت‌ لزوم‌ با آنها همكاری‌ هم‌ می‌كردند (همان‌، ص‌ ٣٣٢ـ٣٣٣). در ١٣١٥ ش‌، به‌ دستور حكومت‌ مركزی‌، همه عشایر منطقه‌، از جمله‌ عشایر منطقه چرام‌، مجبور به‌ اسكان‌ شدند (صفی‌نژاد، ١٣٦٦ ش‌، ص‌ ٤٣).

منابع‌:
(١) ابن‌بلخی‌؛
(٢) یداللّه‌ افشین‌، رودخانه‌های‌ ایران‌، تهران‌ ١٣٧٣ ش‌؛
(٣) احمد اقتداری‌، خوزستان‌ و كهگیلویه‌ و ممسنی‌: جغرافیای‌ تاریخی‌ و آثار باستانی‌، تهران‌ ١٣٥٩ ش‌؛
(٤) بئوار الیما، وار: زبان‌، ادبیات‌، تاریخ‌ و فرهنگ‌ قوم‌ بختیاری، تهران‌ ١٣٧٩ ش‌؛
(٥) ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌. دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، نشریه اسامی‌ عناصر و واحدهای‌ تقسیماتی‌( به‌ همراه‌ مراكز )، تهران‌ ١٣٨٤ ش‌؛
(٦) همو، نشریه تاریخ‌ تأسیس‌ عناصر تقسیماتی‌ به‌ همراه‌ شماره مصوبات‌ آن‌، تهران‌ ١٣٨٢ ش‌؛
(٧) مصطفی‌ تقوی‌ مقدّم‌، تاریخ‌ سیاسی‌ كهگیلویه، تهران‌ ١٣٧٧ ش‌؛
(٨) عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران، تهران‌ ١٣٦٨ـ١٣٧٩ ش‌؛
(٩) محمد میرك‌بن‌ مسعود حسینی‌ منشی‌، ریاض‌ الفردوس‌ خانی‌، چاپ‌ ایرج‌ افشار و فرشته‌ صرّافان‌، تهران‌ ١٣٨٥ ش‌؛
(١٠) حمداللّه‌ مستوفی‌، نزهه القلوب‌؛
(١١) رزم‌آرا؛
(١٢) جواد صفی‌نژاد، اطلس‌ ایلات‌ كهگیلویه‌، تهران‌ ١٣٤٧ ش‌؛
(١٣) همو، «عشایر و كوچ‌: بررسی‌ وضعیت‌ كوچ‌ در عشایر كهكیلویه‌ و بویراحمد»، فصلنامه عشایری‌ ذخائر انقلاب، ش‌ ١(زمستان‌ ١٣٦٦)؛
(١٤) منوچهر ضرابی‌،«طوایف‌ كهكیلویه‌»، فرهنگ‌ ایران‌ زمین‌، ج‌ ٩ (١٣٤٠ ش‌)؛
(١٥) یعقوب‌ غفاری‌، شناسنامه ایلات‌ و عشایر كهگیلویه‌ و بویراحمد، تهران‌ ١٣٧٤ ش‌؛
(١٦) فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ كشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، ج‌ ٩١: بهبهان، تهران‌: سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌، ١٣٧٠ ش‌؛
(١٧) حسن‌بن‌ حسن‌ فسائی‌، تاریخ‌ فارسنامه‌ ناصری‌، چاپ‌ سنگی‌ تهران‌ ١٣١٢ـ١٣١٣/ ١٨٩٥ـ١٨٩٦، چاپ‌ افست‌ [ ١٣٤٠ ش‌ ]؛
(١٨) هاینتس‌ گاوبه‌، ارجان‌ و كهگیلویه‌: از فتح‌ عرب‌ تا پایان‌ دوره صفوی‌، ترجمه سعید فرهودی‌، چاپ‌ احمد اقتداری‌، تهران‌ ١٣٥٩ ش‌؛
(١٩) نورمحمد مجیدی‌ كرائی‌، تاریخ‌ و جغرافیای‌ كوهگیلویه‌ و بویراحمد، تهران‌ ١٣٧١ ش‌؛
(٢٠) مركز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٧٥: شناسنامه بخشهای‌ كشور، كل‌ كشور، تهران‌ ١٣٧٨ ش‌؛
(٢١) همو، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٧٥: نتایج‌ تفصیلی‌ كل‌ كشور، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌؛
(٢٢) نقشه تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٥٠٠ ،٢ : ١، تهران‌: سازمان‌ نقشه‌برداری‌ كشور، ١٣٨٣ ش‌.

/ صنوبر منصوری‌ /