چَپَر ، شاهزاده مغول‌ و پسر ارشد و جانشین‌ قیدوخان‌ *.

نام‌ وی‌ را به‌ صورتهای‌ جَبَر (وصّاف‌الحضره‌، ص‌ ٤٤٩، ٤٥١)، جاپار (كاشانی‌، ص‌ ٣٤، ٣٧، ٤١) و چاپار(رشیدالدین‌ فضل‌اللّه‌، ج‌ ١، ص‌ ٦٢٧ـ ٦٢٨، ٦٣٢، ج‌ ٢، ص‌ ٧٩٨؛زامباور، ص‌ ٢٤٣) نیز ضبط‌ كرده‌اند. از تاریخ‌ تولد و آغاز زندگی‌ او اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌. نام‌ مادرش‌ كوكوی‌ خاتون‌ بود (كاشانی‌، ص‌ ٤١). قیدوخان‌ در سال‌ ٧٠٠ (٧٠١ و ٧٠٢ را نیز نوشته‌اند) درگذشت‌ (وصّاف‌الحضره‌، ص‌ ٤٤٩ـ٤٥٠؛ رشیدالدین‌ فضل‌اللّه‌، ج‌ ١، ص‌ ٦٢٧؛ كاشانی‌، ص‌ ٣٢). به‌گفته‌ای‌، وی‌ پیش‌ از مرگ‌، یكی‌ از پسرانش‌ به‌ نام‌ اوروس‌ را به‌ جانشینی‌ برگزید (كاشانی‌، همانجا)، اما برخی‌ برآن‌اند كه‌ وی‌ دُوا (پسر بُراق‌خان‌*) را جانشین‌ خود كرد (رجوع کنید به رشیدالدین‌ فضل‌اللّه‌، همانجا؛ وصّاف‌الحضره‌، ص‌ ٤٥٠ـ٤٥١). در هر حال‌، دوا در جمع‌ امرا و در غیاب‌ چپر، وی‌ را برای‌ جانشینی‌ قیدو لایق‌ خواند، شاید از آن‌رو كه‌ پس‌ از مرگ‌ براق‌خان‌، چپر نیز در جانشینی‌ دوا نقش‌ داشت‌. به‌ گفته كاشانی‌ (همانجا)، دوا با به‌ تخت‌ نشاندن‌ ضعیف‌ترین‌ فردِ خاندانِ قیدو، می‌خواست‌ میان‌ چپر و برادرانش‌ تفرقه‌ ایجاد كند. چپر در بهار ٧٠٢، به‌رغم‌ مخالفت‌ خواهرش‌ قوتولون‌ چَغان‌ و برخی‌ برادرانش‌ (از جمله‌ اوروس‌) رسماً جانشین‌ قیدو شد (وصّاف‌الحضره‌، ص‌ ٤٥١ـ ٤٥٢؛ د. اسلام، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌).

چپر از همان‌ آغاز حكومت‌ درگیر جنگهای‌ داخلی‌ با شاهزادگان‌ مغول‌ گردید. در ٧٠٣، به‌ پیشنهاد دوا و طبق‌ یاسای‌ چنگیزخان‌، به‌ منظور برقراری‌ اتحاد در فرمانروایی‌ مغول‌ و برقراری‌ صلح‌، قاصدی‌ نزد تیمور قاآن‌ به‌ خانبالق‌/ خانبالیغ‌ (پایتخت‌ فرمانروایان‌ مغول‌ چین‌) فرستادند و سروری‌ تیمور قاآن‌ را به‌ رسمیت‌ شناختند (وصّاف‌الحضره‌، ص‌ ٤٥٢؛ گروسه‌، ص‌ ٥٥١). در همان‌ سال‌، دوا برای‌ ایجاد تجارت‌ آزاد در قلمرو مغولان‌ تحت‌ فرمانروایی‌ واحد، طرح‌ جدیدی‌ داد. این‌ طرح‌ برای‌ كسب‌ موافقت‌ به‌ تیمور قاآن‌ پیشنهاد شد (وصّاف‌الحضره‌، ص‌ ٤٥٤؛ بارتولد، ج‌ ١، ص‌ ١٣٠؛ د. اسلام‌، همانجا) ولی‌ بی‌نتیجه‌ ماند. در صفر ٧٠٤ (وصّاف‌ الحضره‌، ص‌ ٤٧٥: جمادی‌الاولی‌ ٧٠٥) چپر و دوا و نمایندگان‌ تیمور قاآن‌، در حوالی‌ مراغه‌، به‌ حضور اولجایتو *رسیدند (كاشانی‌، همانجا) و سلطنت‌ او را تأیید نمودند. هدف‌ از این‌ اقدام‌، پایان‌ دادن‌ به‌ نزاع‌ شاخه‌های‌ خاندان‌ چنگیزی‌ بود (میرخواند، ج‌ ٥، ص‌ ٤٢٦؛ بارتولد، همانجا؛ بویل‌، ص‌ ٣٩٨). اهمیت‌ این‌ صلح‌ برای‌ اولجایتو چندان‌ بود كه‌ خبر آن‌ را به‌ دربار فیلیپ‌چهارم‌ (پادشاه‌ فرانسه‌) و ادوارد اول‌ (پادشاه‌ انگلستان‌) نیز رساند (هاوارث‌، بخش‌ ٣، ص‌ ٥٧٥؛ بویل‌، ص‌ ٣٩٩؛ اشپولر، ص‌ ٩٢).

این‌ پیمان‌ چندان‌ دوام‌ نیافت‌ و نزاع‌ و جنگ‌ بین‌ تیمور قاآن‌ و چپر و سپس‌ بین‌ چپر و دوا درگرفت‌ و سرانجام‌ با متحد شدن‌ دوا و تیمور قاآن‌ و روی‌ گرداندن‌ سپاه‌ چپر از وی‌، راهی‌ برای‌ او جز روی‌ آوردن‌ به‌ دوا نماند. دوا او را پذیرفت‌ و برای‌ وی‌ مكانی‌ تعیین‌ نمود اما قلمرو وی‌ را میان‌ شاهزادگان‌ مغول‌ تقسیم‌ كرد (وصّاف‌الحضره‌، ص‌ ٤٩٨، ٥١٥ ـ ٥١٨). كاشانی‌ (ص‌ ٣٧ـ٣٩) تاریخ‌ این‌ وقایع‌ را در ٧٠٤ ذكر كرده‌ است‌. با تقسیم‌ قلمرو و سپاه‌ چپر، خاناتِ چغتای‌ *كه‌ متصرفات‌ آنان‌ به‌ ماوراءالنهر محدود شده‌ بود، ناحیه ایلی‌ و كاشغر را پس‌ گرفتند. این‌ املاك‌ در زمان‌ قیدو، از خانات‌ چغتای‌ به‌ خاندان‌ اوگتای‌ قاآن‌ منتقل‌ شده‌ بود (گروسه‌، ص‌ ٥٥٢).

دوا در اواخر ٧٠٦ درگذشت‌ و پسرش‌، كِنجِك‌، جانشین‌ وی‌ شد و چند ماه‌ بعد درگذشت‌ و منازعات‌ بر سر جانشینی‌ آغاز شد و اغتشاش‌ درگرفت‌ (وصّاف‌الحضره‌، ص‌ ٥١٨ـ٥١٩). این‌ حوادث‌ چپر را به‌ فكر دستیابی‌ به‌ قدرت‌ انداخت‌ (بارتولد، ج‌ ١، ص‌ ١٣٢). وی‌ با شاهزادگان‌ مغول‌ متحد شد و به‌ جنگ‌ كبك‌، پسر دوا، رفت‌، اما شكست‌ خورد. سپس‌ با تكمه‌ (شاهزاده مغول‌ و متحد چپر در جنگ‌ با دوا) درگیر شد و ایل‌ او را غارت‌ كرد و آنگاه‌ نزد خیشان‌/ كایشان‌خان‌ (جانشین‌ تیمور قاآن‌) گریخت‌ (وصّاف‌الحضره‌، ص‌ ٥١٩؛ قس‌ كاشانی‌، ص‌١٤٨ـ ١٤٩ كه‌ تاریخ‌ این‌ وقایع‌ را ٧١٢ ذكر كرده‌ است‌). از این‌ پس‌، در باره چپر اطلاعی‌ در منابع‌ نیست‌.

با شكست‌ چپر، كبك‌ سرزمین‌ خاندان‌ اوگتای‌ قاآن‌ را به‌طور كامل‌ تجزیه‌ كرد و در شورایی‌ به‌ نام‌ قوریلتای‌ *، كه‌ در ٧٠٩ تشكیل‌ شد، اِسِن‌ بوقا حاكم‌ خانات‌ چغتای‌ گردید (وصّاف ‌الحضره‌، ص‌ ٥١٩ ـ٥٢٠؛
ساندرز، ص‌ ١٦٦).

منابع‌:
(١) رشیدالدین‌ فضل‌اللّه‌؛
(٢) جان‌جوزف‌ ساندرز، تاریخ‌ فتوحات‌ مغول‌، ترجمه ابوالقاسم‌ حالت‌، تهران‌ ١٣٦٣ ش‌؛
(٣) عبداللّه‌بن‌ محمد كاشانی‌، تاریخ‌ اولجایتو، چاپ‌ مهین‌ همبلی‌، تهران‌ ١٣٤٨ ش‌؛
(٤) رنه‌ گروسه‌، امپراطوری‌ صحرانوردان‌، ترجمه عبدالحسین‌ میكده‌، تهران‌ ١٣٦٥ ش ‌؛
(٥) میرخواند؛
(٦) عبداللّه‌بن‌ فضل‌اللّه‌ وصّاف‌الحضره‌، تاریخ‌ وصّاف، چاپ‌ سنگی‌ بمبئی‌ ١٢٦٩؛

(٧) Vasily Vladimirovich Barthold, Four studies on the history of Central Asia , translated from the Russian [by( V. and T. Minorsky, Leiden ١٩٥٦-١٩٥٨;
(٨) J. A. Boyle, "Dynastic and political history of the Il-Khans", in The Cambridge history of Iran , vol. ٥, ed. J. A. Boyle, Cambridge ١٩٦٨;
(٩) EI ٢ , s.v. "Capar" (by B. Spuler);
(١٠) Henry H. Howorth, History of the Mongols from the ٩th to the ١٩ th century , pt.٣, London ١٨٨٨, repr. New York )n.d.];
(١١) Bertold Spuler, Die Mongolen in Iran , Leiden ١٩٨٥;
(١٢) Edward von Zambaur, Manuel de genealogie et de chronologie pour l'historie de l'Islam , Osnabruck ١٩٧٦.

/ مریم‌ ارجح‌ /