چاراویماق‌ (چهاراویماق‌) ، شهرستانی‌ در جنوب‌ استان‌ آذربایجان‌ شرقی‌ و مشتمل‌ است‌ بر دو بخش‌ مركزی‌ و شادیان‌ و یك‌ شهر به‌ نام‌ قره‌آغاج‌ كه‌ مركز آن‌ محسوب‌ می‌شود (رجوع کنید به مركز آمار ایران‌، ١٣٧٦ ش‌ الف‌ ، ص‌ ٢٢). آب‌ و هوای‌ شهرستان‌ نسبتاً سرد و نیمه‌ خشك‌ است‌.

كوههای‌ مهم‌ چاراویماق‌ عبارت‌اند از: داغْدالی‌ (بلندترین‌ قله‌ ح ٩١٨ ، ٢ متر)، اَرْبَطْ داغ‌ (بلندترین‌ قله‌ ح ٨٣٤ ، ٢ متر)، خاله‌اوشاقی‌ (بلندترین‌ قله‌ ح ٧٢٠ ، ٢ متر)، شاهسون‌داغی‌ (بلندترین‌ قله‌ ح ٦٥٠ ، ٢ متر)، آتا (بلندترین‌ قله‌ ح ٦٢٠ ، ٢ متر) و داش‌بُلاغی‌ (بلندترین‌ قله‌ ح ٠٥٩ ، ٢). كوهستان‌ پهناور قِرْخْ بُلاغ‌/ قِرْخ‌ بولاق‌، كه‌ مرز طبیعی‌ میان‌ شهرستان‌ چاراویماق‌ و شهرستان‌ میاندوآب‌ (در استان‌ آذربایجان‌ غربی‌) است‌، در جنوب‌ شهرستان‌ چاراویماق‌ امتداد دارد (جعفری‌، ج‌ ١، ص‌ ٣١، ٥٥، ٢١١، ٢٤٤، ٣٥٥، ٣٩٣؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ ١٤، ص‌ ٣٠٨). تپه‌های‌ قراولخانه‌ و شیطان‌تپه‌ در این‌ شهرستان‌ واقع‌ است‌ ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ ١٤، ص‌ ٢٤٢، ٤٤٠).

از چند چشمه آب‌ گرم‌ معدنی‌ چاراویماق‌ اهالی‌ برای‌ رفع‌ بیماریها استفاده‌ می‌كنند (خاماچی‌، ص‌ ٣٠٨ـ٣٠٩). رودهای‌ دائم‌ آیدوغموش‌ *و قوری‌چای‌ (ریزابه زرینه‌رود به‌ طول‌ حدود نود كیلومتر با جهت‌ كلی‌ جنوب‌ غربی‌) و چند رود فصلی‌ در آن‌ جریان‌ دارند (رجوع کنید به جعفری‌، ج‌ ٢، ص‌ ٩٩ـ١٠١، ٢٧٩، ٣٠٢، ٣٢٩، ٣٣٩ـ٣٤٠).

اهالی‌ چاراویماق‌ به‌ كشاورزی‌، باغداری‌، كار در معدن‌، زنبورداری‌، مرغداری‌ و دامداری‌ اشتغال‌ دارند. از صنایع‌دستی‌ آن‌ فرش‌ با طرح‌ گل‌ ابریشم‌ كه‌ صادر می‌شود، قالیچه‌های‌ بادوام‌ (برای‌ مصارف‌ محلی‌)، جاجیم‌ و گلیم‌ است‌ (همان‌، ج‌ ١٤، ص‌ ١٤٨؛ خاماچی‌، ص‌ ٣٠٨).

محصولات‌ عمده چاراویماق‌، گندم‌ و جو، بنشن‌، علوفه‌، تره‌بار و محصولات‌ باغی‌ است‌ (همان‌، ج‌ ١٤، ص‌ ٧، ١٤٨، ٢٤٢؛ خاماچی‌، همانجا). فراورده‌های‌ لبنی‌، عسل‌، گندم‌، بنشن‌، چغندرقند، دانه‌های‌ روغنی‌، انواع‌ صیفی‌، پوست‌، فرش‌ و خاك‌ صنعتی‌ كائولن‌ از صادرات‌ آنجاست‌ (همانجاها). چاراویماق‌ نمك‌ آبی‌ بسیار مرغوبی‌ دارد و از معادن‌ آن‌ گچ‌، سنگ‌ منگنز و كائولن‌ استخراج‌ می‌شود ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها، ج‌ ١٤، ص‌ ١٤٨، ٢٤٢، ٤٣٦؛ خاماچی‌،همانجا). در دوره پهلوی‌ اول‌ از معادن‌ آن‌ مس‌ هم‌ استخراج‌ می‌شد( اسناد معادن‌ ایران‌، ص‌ ٧٤).

ایل‌ شاهسون‌ * در دهستان‌ چاراویماق‌ جنوب‌ شرقی‌، ییلاق‌ و قشلاق‌ و در دهستانهای‌ چاراویماق‌ شرقی‌ و ورقه‌، قشلاق‌ می‌كنند. ایل‌ قره‌داغ‌ در دهستان‌ چاراویماق‌ جنوب‌ غربی‌ ییلاق‌ و در دهستان‌ چاراویماق‌ مركزی‌ قشلاق‌ می‌كنند. طوایف‌ مستقل‌ كورانلار یا گوركانلو در چاراویماق‌ جنوب‌شرقی‌ و حیدرلو در چاراویماق‌ جنوب‌غربی‌ ییلاق‌ و حاج‌ علیلو در چاراویماق‌ مركزی‌ قشلاق‌ دارند (مركز آمار ایران‌، ١٣٧٨ ش‌، ص‌ ١٩ـ٢٠). طایفه‌ای‌ به‌ نام‌ موصالّی‌/ موصلی‌ ــ كه‌ شیعه‌اند و زبانی‌ مختلط‌ از تركی‌، فارسی‌ و كردی‌ دارند ــ در این‌ شهرستان‌ به‌ سر می‌برند (خاماچی‌، همانجا). اهالی‌ شهرستان‌ نیز شیعه دوازده‌ امامی‌اند و به‌ تركی‌ سخن‌ می‌گویند ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها، ج‌ ١٤، ص‌ ١٤٨).

در سرشماری‌ ١٣٧٥ ش‌، جمعیت‌ چاراویماق‌ ١٦٩ ، ١١ تن‌ (با احتساب‌ جمعیت‌ دهستانها و شهر قره‌آغاج‌) بوده‌ كه‌ از این‌ میان‌ ٦٤٨ ، ٦ تن‌ (ح ٦٠%) روستانشین‌ و بقیه‌ شهرنشین‌ بوده‌اند (مركز آمار ایران‌، ١٣٧٦ ش‌ الف‌ ، ص‌ ١٠؛ همو، ١٣٧٦ ش‌ ب‌ ، ص‌ هفتاد و دو). راه‌ آهن‌ تهران‌ ـ تبریز از شمال‌ آن‌ می‌گذرد.

در ١٣٢٣ ش‌، چاراویماق‌ با ٢٥٢ آبادی‌، یكی‌ از دهستانهای‌ شهرستان‌ هشترود از استان‌ سوم‌ و چهارم‌ (آذربایجان‌) ضبط‌ شده‌ است‌ (ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره كل‌ آمار و ثبت‌احوال‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٣٢ـ٤٣٣). در ١٣٥٥ ش‌، چاراویماق‌ (به‌ مركزیت‌ آبادی‌ قره‌آغاج‌) با سه‌ دهستان‌ قوری‌چای‌، چاراویماق‌ شمالی‌ و چاراویماق‌ جنوبی‌ به‌ عنوان‌ بخش‌ آمده‌ است‌ (ایران‌. وزارت‌ كشور، ص‌ ١١). در مهر ١٣٧٩ شهرستان‌ چاراویماق‌ (به‌ مركزیت‌ شهر قره‌آغاج‌) با دو بخش‌ و هفت‌ دهستان‌ تشكیل‌ شد (ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌، ١٣٨٢ ش‌، ذیل‌ «استان‌ آذربایجان‌شرقی‌»؛ همو، ١٣٧٩ ش‌، ص‌ ٢) و در تقسیمات‌ ١٣٨٤ ش‌، دهستان‌ چاراویماق‌ شمال‌شرقی‌ از آن‌ جدا و ضمیمه شهرستان‌ هشترود گردید (همو، ١٣٨٤ ش‌، ذیل‌ «استان‌ آذربایجان‌ شرقی‌»).

از آثار قدیمی‌ چاراویماق‌، گُووَر قلعه‌سی‌ (قلعه گوور)، نزدیك‌ آبادی‌ اَرْزِه‌ خوران‌، در حدود ٤٧ كیلومتری‌ جنوب‌ شرقی‌ شهر قره‌آغاج‌ است‌. اثر دیگر محوطه‌ای‌ باستانی‌ نزدیك‌ آبادی‌ بایزید در حدود ٣٩ كیلومتری‌ شمال‌شرقی‌ قره‌آغاج‌ است‌. مهم‌ترین‌ بنای‌ محوطه باستانی‌، عمارت‌ كوچكی‌ است‌ كه‌ در كنار پرتگاه‌ قرار دارد و سفالهایی‌ از هزاره دوم‌ پیش‌ از میلاد تا دوره اسلامی‌ در آن‌ پیدا شده‌ است‌ (كلایس‌، ص‌٢٣٠ـ ٢٣٢؛ مخلصی‌، ص‌٢٢٠ـ٢٢٣). بنای‌ دیگر این‌ محوطه‌، قلعه ضحاك‌ است‌ كه‌ برفراز تونل‌ راه‌آهن‌ تهران‌ ـ تبریز، بین‌ دو شهر میانه‌ و مراغه‌، قرار دارد و بقایایی‌ از حصارهای‌ محكم‌ آن‌ برجامانده‌ است‌. بنای‌ آن‌ بسیار محكم‌ و دیوار آن‌ دو لایه‌ با پیشامدگیهای‌ مدور دفاعی‌ بوده‌ كه‌ احتمالاً در دوره اسلامی‌ (ظاهراً اسماعیلیه‌)، استحكام‌ بیشتری‌ یافته‌ است‌. ساختمان‌ قلعه‌ با دو حصار جانبی‌ پرتگاههای‌ مشرف‌ به‌ رودخانه‌ را در مغرب‌ و مشرق‌ می‌بندد (كلایس‌، ص‌ ٢٢٨، ٢٣٠). نام‌ باستانی‌ قلعه‌ معلوم‌ نیست‌. مونت‌ایث‌ (نخستین‌ كاشف‌ قلعه ضحاك‌ در ١٢٤٦/١٨٣٠) احتمال‌ داده‌ است‌ كه‌ نام‌ آن‌ آتروپاتنا بوده‌ باشد. مینورسكی‌ (ص‌ ٢٦٢، پانویس‌ ١) نام‌ آن‌ را فاناسپا دانسته‌ است‌ (رجوع کنید به كلایس‌، ص‌ ٢٣٢، ٢٣٤ـ ٢٣٥؛ برای‌ اطلاع‌ بیشتر در باره قلعه‌ و تصاویر آن‌ رجوع کنید به همان‌، ص‌ ٢٢٨ـ٢٣٥).

نام‌ شهرستان‌ چاراویماق‌ از دو واژه چار (چهار) و اویماق‌ (به‌ معنای‌ طایفه‌ و قبیله‌) تركیب‌ شده‌ است‌ (خاماچی‌، ص‌ ٣٠٦).

قره‌آغاج‌، مركز شهرستان‌ چاراویماق‌ در ارتفاع‌ حدود ٩٢٠ ، ١ متری‌ و در شصت‌ كیلومتری‌ جنوب‌ شهر هشترود واقع‌ است‌. كوه‌ داش‌بلاغی‌ در جنوب‌ شرقی‌ آن‌ قرار دارد (رجوع کنید به جعفری‌، ج‌ ٢، ص‌ ٣٢٧، ٣٢٩).

این‌ شهر قدمت‌ چندانی‌ ندارد و به‌ نام‌ رودی‌ كه‌ در نزدیكی‌ آن‌ جاری‌ است‌، قره‌آغاج‌ نامیده‌ می‌شود ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ ١٤، ص‌ ٣٠٨). در دوره پهلوی‌ دوم‌ مركز بخشی‌ به‌ همین‌ نام‌ بود (رزم‌آرا، ج‌ ٤، ص‌ ٣٥٥). توسعه محلات‌ آن‌ از دهه ١٣٥٠ ش‌ به‌ بعد آغاز شد (فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، همانجا). در فروردین‌ ١٣٧٣ قره‌آغاج‌ به‌ شهر تبدیل‌ شد (ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، ص‌ ٩١٣ـ٩١٤).

دوشنبه‌بازار قره‌آغاج‌ و بازار مكاره آن‌ در ناحیه‌ مورد توجه‌ (رجوع کنید به خاماچی‌، ص‌ ٣٠٨) و شهر به‌ سمت‌ مشرق‌ در حال‌ گسترش‌ است‌ (رجوع کنید به فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها، همانجا).

منابع‌:
(١) اسناد معادن‌ ایران‌ ( ١٣٠٠ـ١٣٣٢ ه.ش‌ )، به‌كوشش‌ مهشید لطیفی‌نیا، تهران‌: سازمان‌ اسناد ملی‌ ایران‌، ١٣٧٦ ش‌؛
(٢) اطلس‌ راههای‌ ایران‌، تهران‌: گیتاشناسی‌، ١٣٦٩ ش‌؛
(٣) ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، مجموعه‌ قوانین‌ سال‌ ١٣٧٢، تهران‌: روزنامه رسمی‌ كشور، ١٣٧٣ ش‌؛
(٤) ایران‌. وزارت‌ كشور، تقسیمات‌ كشور شاهنشاهی‌ ایران‌ ، تهران‌ ١٣٥٥ ش‌؛
(٥) ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره كل‌ آمار و ثبت‌احوال‌، كتاب‌ اسامی‌ دهات‌ كشور ، ج‌ ١، تهران‌ ١٣٢٩ ش‌؛
(٦) ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌. دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، اسامی‌ عناصر و واحدهای‌ تقسیماتی ( همراه‌ با مراكز)، تهران‌ ١٣٧٩ ش‌؛
(٧) همو، نشریه تاریخ‌ تأسیس‌ عناصر تقسیماتی‌ به‌ همراه‌ شماره مصوبات‌ آن، تهران‌ ١٣٨٢ ش‌؛
٨- همو، نشریه عناصر و واحدهای‌ تقسیمات‌ كشوری[تا پایان‌ آبان‌ ١٣٨٤]، تهران‌ ١٣٨٤ ش‌؛
(٩) عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران‌ ، تهران‌ ١٣٦٨ـ١٣٧٩ ش‌؛
(١٠) بهروز خاماچی‌، فرهنگ‌ جغرافیای‌ آذربایجان‌ شرقی، تهران‌ ١٣٧٠ ش‌؛
(١١) رزم‌آرا؛
(١٢) فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ كشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، ج‌ ١٤: میانه، تهران‌: سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌، ١٣٧٦ ش‌؛
(١٣) ولفرام‌ كلایس‌، «گزارش‌ سفرهای‌ باستانشناسی‌ سال‌ ١٩٧١ در ایران‌»، در گزارشهای‌ باستانشناسی‌ در ایران‌، تألیف‌ و تدوین‌ هیئت‌ باستانشناسان‌ آلمانی‌، ترجمه سروش‌ حبیبی‌، تهران‌: بنگاه‌ ترجمه‌ و نشر كتاب‌، ١٣٥٤ ش‌؛
(١٤) محمدعلی‌ مخلصی‌، فهرست‌ بناهای‌ تاریخی‌ آذربایجان‌شرقی‌، تهران‌ ١٣٧١ ش‌؛
(١٥) مركز آمار ایران‌، سرشماری‌ اجتماعی‌ ـ اقتصادی‌ عشایر كوچنده‌ ١٣٧٧: جمعیت‌ عشایری‌ دهستانها، كل‌ كشور، تهران‌ ١٣٧٨ ش‌؛
(١٦) همو، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٧٥: شناسنامه دهستانهای‌ كشور، استان‌ آذربایجان‌شرقی‌، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌ الف‌ ؛
(١٧) همو، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ ومسكن‌ ١٣٧٥: نتایج‌ تفصیلی‌ كل‌ كشور، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌ ب؛
(١٨) نقشه تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٥٠٠ ،٢ : ١، تهران‌: سازمان‌ نقشه‌برداری‌ كشور، ١٣٨٣ ش‌؛

(١٩) Vladimir Minorsky, "Roman and Byzantine campaigns in Atropatene", BSO ( A ) S , XI (١٩٤٣-١٩٤٦).

/ معصومه‌ بادنج‌ /