چادِگان ، شهرستان‌ و شهری‌ در استان‌ اصفهان‌.

١) شهرستان‌ چادگان‌. در مغرب‌ استان‌ اصفهان‌ قرار دارد و مشتمل‌ است‌ بر دو بخش‌ مركزی‌ و چِنارود و چهار دهستان‌ و دو شهر چادگان‌ (مركز شهرستان‌) و رُزوِه‌.

آبادیهای‌ شهرستان‌ در كوهستان‌ و دشت‌ قرار گرفته‌اند. آب‌ و هوای‌ این‌ شهرستان‌ معتدل‌ خشك‌ است‌. كوه‌بیدك‌ (بلندترین‌ قله‌ ٩٣٩ ، ٢ متر) و كوه‌ سفید (بلندترین‌ قله‌ ٤٨٢ ، ٣ متر) در شمال‌، و رشته‌كوه‌ دالانكوه‌ (بلندترین‌ قله‌ ٩١٥ ، ٣ متر) در شمال‌ شرقی‌ شهرستان‌ قرار دارند. گردنه سرخ‌ در دالانكوه‌، شهرستان‌ چادگان‌ را از ناحیه كَرْوَن‌ جدا می‌سازد. كوه‌ شیدا (بلندترین‌ قله‌ ٨١٠ ، ٢ متر) در جنوب‌ و رشته‌ كوه‌ خشكه‌رود (بلندترین‌ قله‌ ٦١٠ ، ٣ متر) در مغرب‌ این‌ شهرستان‌ واقع‌اند ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها، ج‌٧٠، ص‌٦١؛ جعفری‌، ج‌١، ص‌ ٢١٤، ٢٢٦، ٢٤٤،٣١٧).

زاینده‌رود از میان‌ شهرستان‌ می‌گذرد و رود آبخورسنگ‌، كه‌ از كوههای‌ بادیان‌ و خشكه‌رود سرچشمه‌ می‌گیرد، پس‌ از آبیاری‌ آبادیهای‌ شمال‌ و شمال‌غربی‌ شهرستان‌ به‌ زاینده‌رود می‌پیوندد (جعفری‌، ج‌ ٢، ص‌ ٢٣٦؛ حسینعلی‌ رزم‌آرا، ج‌ ١٠، ص‌ ٦١). دریاچه سد زاینده‌رود * یكی‌ از مهم‌ترین‌ منابع‌ آب‌ منطقه‌ است‌. آب‌ مصرفی‌ اهالی‌ از آب‌ لوله‌كشی‌، قنات‌ و چشمه‌ تأمین‌ می‌شود. در آبادی‌ اورگان‌، پل‌ اورگان‌ معروف‌ به‌ پل‌ حاجی‌كاظم‌، روی‌ زاینده‌رود احداث‌ شده‌ كه‌ معبری‌ بین‌ استان‌ چهارمحال‌ و بختیاری‌ به‌ شهرستان‌ چادگان‌ است‌ (رجوع کنید به رفیعی‌ مهرآبادی‌، ص‌ ٣٠٢).

اقتصاد این‌ شهرستان‌ بیشتر بر پایه كشاورزی‌، دامداری‌ و صنایع‌ دستی‌ است‌. محصولات‌ عمده آن‌، گندم‌ و جو و یونجه‌ و دانه‌های‌ روغنی‌، فراورده‌های‌ باغی‌ شامل‌ سیب‌ درختی‌ و گلابی‌ و انگور و زردآلو، و حبوبات‌ و سیب‌زمینی‌ است‌. سیب‌زمینی‌، حبوبات‌ و میوه‌های‌ آن‌ به‌ دیگر شهرستانهای‌ استان‌ صادر می‌شود ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها، ج‌ ٧٠، ص‌ ٦٢ـ٦٣).

دامداری‌ به‌ دو صورت‌ ثابت‌ و متحرك‌ در آنجا وجود دارد كه‌ بیشتر به‌ صورت‌ پرواربندی‌ گوسفند است‌ و گوشت‌ آن‌ به‌ شهرستانهای‌ دیگر استان‌ صادر می‌شود.صنایع‌دستی‌ آن‌ جاجیم‌بافی‌، گلیم‌بافی‌، قالی‌بافی‌ است‌ و فرشهای‌ آن‌ با طرحهای‌ شاه‌ عباسی‌ و ترنج‌ به‌ خارج‌ از كشور صادر می‌شود (رجوع کنید به همان‌، ج‌ ٧٠، ص‌ ٦٢).

این‌ شهرستان‌ دارای‌ معادن‌ مس‌، سرب‌، آهن‌ و سنگ‌ تراورتن‌ است‌. نیروگاه‌ برق‌ سد زاینده‌رود، در دوازده‌ كیلومتری‌ شهر چادگان‌، از مراكز مهم‌ صنعتی‌ شهرستان‌ چادگان‌ است‌ (استانداری‌ اصفهان‌، ص‌ ٤٢).

بیشتر اهالی‌ شهرستان‌ چادگان‌ شیعه دوازده‌ امامی‌اند و به‌ فارسی‌ با گویش‌ لری‌ و تركی‌ سخن‌ می‌گویند. در برخی‌ از آبادیهای‌ آن‌ ارمنیان‌ نیز زندگی‌ می‌كنند( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها، ج‌ ٧٠، ص‌ ٦١). قسمتهای‌ جنوبی‌ شهرستان‌، محل‌ ییلاق‌ طوایفی‌ از ایل‌ بختیاری‌ است‌ (رجوع کنید به مركز آمار ایران‌، ١٣٧٨ ش‌، ص‌ ٣٦).

شهرستان‌ چادگان‌ با راه‌ اصلی‌ چادگان‌ ـ نجف‌آباد به‌ شهر اصفهان‌ متصل‌ می‌شود. راه‌ اصلی‌ اصفهان‌ ـ كوهرنگ‌ از این‌ شهرستان‌ می‌گذرد كه‌ تا تونل‌ كوهرنگ‌ امتداد دارد. راه‌ اصلی‌ شهركرد ـ داران‌ نیز از این‌ شهرستان‌ می‌گذرد. چادگان‌ در حدود ١٣٣٢ ش‌ دهستان‌ و مركز دهستان‌ بخش‌ داران‌ از شهرستان‌ فریدن‌ از استان‌ دهم‌ (اصفهان‌) بود (حسینعلی‌ رزم‌آرا، همانجا). سپس‌ از اسفند ١٣٣٧ به‌ عنوان‌ بخشی‌ در شهرستان‌ فریدن‌ شناخته‌ شد (ایران‌. وزارت‌ كشور ١٣٨١ ش‌، ذیل‌ «استان‌ اصفهان‌»). آبادی‌ رزوه‌ در خرداد ١٣٧٧ تبدیل‌ به‌ شهر شد (همانجا) و در آذر ١٣٨١ بخش‌ چادگان‌ با تركیب‌ كنونی‌ شهرستان‌ شد (رجوع کنید به همو، ١٣٨٢ ش‌، ذیل‌ «استان‌ اصفهان‌»).

در ١٣٧٥ ش‌، جمعیت‌ شهرستان‌ چادگان‌ ٢٧٤ ، ٤٠ تن‌ بوده‌ كه‌ از این‌ میان‌ ٩٩٤ ، ٢٦ تن‌ روستانشین‌ و بقیه‌ شهرنشین‌ بوده‌اند (مركز آمار ایران‌، ١٣٧٦ ش‌ ب‌ ، ص‌ هفتاد و چهار؛
همو، ١٣٧٦ ش‌ الف‌ ، ص‌ ٦، ١٤).

از آثار تاریخی‌ آنجاست‌: قبری‌ منسوب‌ به‌ كاوه آهنگر در آبادی‌ مشهد كاوه‌، این‌ آبادی‌ را قبلاً كُودَلیه‌ می‌نامیدند (ارباب‌ اصفهانی‌، ص‌ ٣٢٩)؛
زیارتگاه‌ سلطان‌ سیدمحمد در آبادی‌ چادِگان‌، زیارتگاه‌ قنبرعلی‌ در آبادی‌ مَنْدَرجان‌، زیارتگاه‌ امام‌ تپه‌سی‌ در آبادی‌ اسكندری‌، امامزاده‌ عبداللّه‌ در شهر رُزوِه‌، امامزاده‌ اسماعیل‌ در آبادی‌ فراموشجان‌. مسجدجامع‌ و قدیمی‌ شهر چادگان‌ نیز در یكی‌ از قدیم‌ترین‌ محله‌های‌ شهر واقع‌ است‌. سنگ‌نبشته‌های‌ قدیمی‌ قبور ارمنیان‌ در بعضی‌ آبادیهای‌ چادگان‌ نیز از آثار تاریخی‌ آنجاست‌ (رائین‌، ص‌ ١٣٠ـ١٣٢).

٢) شهر چادگان‌ ، مركز شهرستان‌ چادگان‌. در ارتفاع‌ حدود ١٥٠ ، ٢ متری‌، در ١٠١ كیلومتری‌ شمال‌غربی‌ شهر اصفهان‌ و حدود ٣٧ كیلومتری‌ جنوب‌شرقی‌ شهر فریدن‌ واقع‌ است‌. رود پلاسگان‌ در یك‌ كیلومتری‌ مغرب‌ شهر چادگان‌ به‌ دریاچه سد زاینده‌رود می‌ریزد. رشته‌ كوه‌ دالانكوه‌ در هشت‌ كیلومتری‌ شمال‌شرقی‌، كوه‌ بیدك‌ در هفت‌ كیلومتری‌ شمال‌غربی‌ و كوه‌ شیدا در پانزده‌ كیلومتری‌ جنوب‌ شهر قرار دارد.

آب‌ و هوای‌ شهر چادگان‌ معتدل‌ خشك‌ است‌. بیشترین‌ دمای‌ آن‌ در تابستانها، ْ٥ر٣٦، در زمستانها ْ١٥ و میزان‌ بارندگی‌ سالانه آن‌ ٢١٦ میلیمتر است‌ (سازمان‌ هواشناسی‌ كشور، ص‌ ٤٨٣).

چادگان‌ با راههای‌ اصلی‌ به‌ شهرهای‌ داران‌، مركز شهرستان‌ فریدن‌، شهركرد و اصفهان‌، و با راههای‌ فرعی‌ به‌ شهرها و آبادیهای‌ اطراف‌ متصل‌ می‌شود.

چادگان‌ در ١٣٤٢ ش‌ به‌ شهر تبدیل‌ شد (ایران‌. وزارت‌ كشور، ١٣٨١ ش‌، همانجا). در سرشماری‌ ١٣٧٥ ش‌، جمعیت‌ آن‌ ٣٠٧ ، ٧ تن‌ بود (مركز آمار ایران‌، ١٣٧٦ ش‌ ب‌ ، همانجا).

در دوره ناصرالدین‌ شاه‌ (حك:١٢٦٤ـ١٣١٣)، چادگان‌ بزرگ‌ترین‌ و معتبرترین‌ ناحیه فریدن‌ به‌ شمار می‌رفت‌ و اراضی‌ آن‌ در دو سوی‌ زاینده‌رود بود و حدود پنجاه‌ قریه‌ داشت‌ (رجوع کنید به ارباب‌ اصفهانی‌، ص‌ ٣٢٦، ٣٢٩). به‌ نوشته جناب‌ اصفهانی‌ (ص‌ ١٢٣)، چادگان‌، یكی‌ از چهار ناحیه فریدن‌ و مشتمل‌ بر ٥٨ قریه‌ و مزرعه‌ بود.

با احداث‌ سد زاینده‌رود در ١٣٤٩ ش‌، در اطراف‌ دریاچه سد، در سه‌ كیلومتری‌ شهر چادگان‌، مجتمع‌ اقامتی‌ ـ تفریحی‌ با وسعت‌ صد هزار متر مربع‌ ایجاد شده‌ است‌ (رجوع کنید به فرهنگی‌، ص‌ ٩٢).

منابع‌:
(١) محمدمهدی‌بن‌ محمدرضا ارباب‌ اصفهانی‌، نصف‌ جهان‌ فی‌ تعریف‌ الاصفهان‌، چاپ‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌ ١٣٤٠ ش‌؛
(٢) استانداری‌ اصفهان‌. دفتر فنی‌، طرح‌ هادی‌ چادگان‌، اصفهان‌ ١٣٦٢ ش‌ (منتشرنشده‌)؛
(٣) اطلس‌ راههای‌ ایران‌ ، تهران‌: گیتاشناسی‌، ١٣٨٤ ش‌؛
(٤) ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌. دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، نشریه تاریخ‌ تأسیس‌ عناصر تقسیماتی‌ به‌ همراه‌ شماره مصوبات‌ آن‌، تهران‌ ١٣٨١ ش‌؛
(٥) همو، نشریه تاریخ‌ تأسیس‌ عناصر تقسیماتی‌ به‌ همراه‌ شماره‌ مصوبات‌، تهران‌ ١٣٨٢ ش‌؛
(٦) همو، نشریه عناصر و واحدهای‌ تقسیمات‌ كشوری‌[ تا پایان‌ آبان‌ ١٣٨٤]، تهران‌ ١٣٨٤ ش‌؛
(٧) عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران‌ ، تهران‌ ١٣٦٨ـ١٣٧٩ ش‌؛
(٨) علی‌ جناب‌ اصفهانی‌، الاصفهان‌، به‌كوشش‌ محمدرضا ریاضی‌، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌؛
(٩) اسماعیل‌ رائین‌، ایرانیان‌ ارمنی، تهران‌ ١٣٥٦ ش‌؛
(١٠) رزم‌آرا؛
(١١) ابوالقاسم‌ رفیعی‌ مهرآبادی‌، آثار ملی‌ اصفهان‌ ، تهران‌ ١٣٥٢ ش‌؛
(١٢) سازمان‌ هواشناسی‌ كشور، سالنامه آماری‌ هواشناسی‌: ٧٦ـ١٣٧٥ ، تهران‌ ١٣٧٨ ش‌؛
(١٣) فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ كشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، ج‌٧٠: شهر كرد، تهران‌: سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌، ١٣٦٩ ش‌؛
(١٤) بیژن‌ فرهنگی‌، نگرشی‌ بر سده‌های‌ ایران‌: گذشته‌، حال‌، آینده‌ ، تهران‌ ١٣٧٢ ش‌؛
(١٥) مركز آمار ایران‌، سرشماری‌ اجتماعی‌ ـ اقتصادی‌ عشایر كوچنده‌ ١٣٧٧: جمعیت‌ عشایری‌ دهستانها، كل‌ كشور، تهران‌ ١٣٧٨ ش‌؛
(١٦) همو، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٧٥: شناسنامه آبادیهای‌ كشور، استان‌ اصفهان‌، شهرستان‌ فریدن‌، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌ الف‌ ؛
(١٧) همو، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٧٥: نتایج‌ تفصیلی‌ كل‌ كشور، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌ ب‌ ؛
(١٨) نقشه تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٥٠٠ ،٢ : ١، تهران‌: سازمان‌ نقشه‌برداری‌ كشور، ١٣٨٣ ش‌.

/ فرزانه‌ ساسان‌پور/