چاپِِشْلو(١) ، بخش‌ و شهری‌ در شهرستان‌ درگز، در استان‌ خراسان‌ رضوی‌.

١) بخش‌ چاپشلو ، در مركز و مغرب‌ شهرستان‌ درگز واقع‌ است‌. از شمال‌ به‌ بخش‌ مركزی‌، از مشرق‌ به‌ بخش‌ لطف‌آباد شهرستان‌ درگز، از جنوب‌ به‌ بخش‌ مركزی‌ شهرستان‌ چِناران‌ و از مغرب‌ به‌ بخش‌ مركزی‌ و باجگیرانِ شهرستان‌ قوچان‌ محدود می‌شود و مشتمل‌ است‌ بر دو دهستان‌ به‌ نامهای‌ قَره‌باشلو (به‌ مركزیت‌ چاپشلو) و میانكوه‌ (به‌ مركزیت‌ آبادی‌ كَبْكان‌)، ٦٢ آبادی‌، و شهر چاپشلو. آبادیهای‌ دهستان‌ قره‌باشلو بیشتر در دشت‌ و آبادیهای‌ دهستان‌ میانكوه‌ بیشتر در كوهستان‌ قرار دارند (رجوع کنید به مركز آمار ایران‌، ١٣٧٦ ش‌ الف‌ ، ص‌ ٢ـ٦). آب‌ و هوای‌ این‌ بخش‌ معتدل‌ و در نواحی‌ كوهستانی‌ نسبتاً سرد است‌.

برخی‌ از كوههای‌ مهم‌ چاپشلو عبارت‌اند از: هزار مسجد (بلندترین‌ قله‌ ح ٤٠٠ ، ٣ متر)، رشته‌كوه‌ اللّه‌اكبر (بلندترین‌ قله‌ ح ٨٠٤ ، ٢ متر)، كه‌ برخی‌ از آبادیهای‌ دهستان‌ قره‌باشلو در دامنه شمالی‌ و آبادیهای‌ دهستان‌ میانكوه‌ در دامنه جنوبی‌ آن‌ قرار دارند، و خرپشتی‌ داغ‌ (بلندترین‌ قله‌ ح ٥١٠ ، ٢ متر) در حدود ٣٢ كیلومتری‌ جنوب‌ درگز ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها، ج‌ ٢٠، ص‌ ٢١؛ حاج‌علی‌ رزم‌آرا، ص‌ ٦؛ جعفری‌، ج‌ ١، ص‌ ٧٦، ٢٣١). گردنه اللّه‌اكبر نیز در این‌ بخش‌ قرار دارد (حسینعلی‌ رزم‌آرا، ج‌ ٩، ص‌ ١٠٦). از رودهای‌ مهم‌ آنجاست‌: رود دائمی‌ سَنْكِزسو، به‌ طول‌ حدود چهل‌ كیلومتر، با جهت‌ جنوب‌شرقی‌ و رود فصلی‌ ریشخوار، به‌طول‌ حدود ٢٧ كیلومتر با جهت‌ شمالی‌. رودهای‌ فصلی‌ دیگری‌، از جمله‌ رود داغدار و رود مَیو (ریزابه‌ سنكزسو)، نیز در آنجا جاری‌اند (جعفری‌، ج‌ ٢، ص‌ ٢٤٥ـ٢٤٦، ٢٧٨، ٤٦١؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌٢٠، ص‌ ٣٣).

اهالی‌ آن‌ به‌ كشاورزی‌، باغداری‌، دامداری‌، و فرش‌بافی‌ اشتغال‌ دارند ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌٢٠، ص‌٢٠، ٣٣، ٣٥، ٦٦). آب‌ مصرفی‌ اهالی‌ از رودها و چشمه‌ و قنات‌ تأمین‌ می‌شود (تكلیفی‌ چاپشلو، ص‌٢٠). محصولات‌ عمده آن‌ گندم‌، جو، پنبه‌، كنجد، زیره‌ و بنشن‌، و محصولات‌ باغی‌ آن‌، زردآلو، هلو، گردو، بادام‌، انگور، آلبالو، آلو، توت‌ و سیب‌ است‌. سنجد و تره‌بار نیز در آنجا به‌ عمل‌ می‌آید ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌٢٠، ص‌ ٧ـ ٨، ٥٧، ٦٦). پنبه‌، انگور و تره‌بار آن‌ به‌ دیگر نقاط‌ بخش‌ صادر می‌شود (همان‌، ج‌٢٠، ص‌ ٢٢). اهالی‌ آن‌ شیعه دوازده‌ امامی‌اند و به‌ كردی‌، فارسی‌ و تركی‌ سخن‌ می‌گویند (همانجا). طوایف‌ مستقل‌ پهلوانلو، قاچكانلو، توپكانلو، بادلانلو و ورانلو به‌ آنجا ییلاق‌ می‌كنند (مركز آمار ایران‌، ١٣٧٨ ش‌، ص‌ ٦١). در سرشماری‌ ١٣٧٥ ش‌، جمعیت‌ آن‌ ٧١٩ ، ١٢ تن‌ بوده‌ است‌ كه‌ از این‌ میان‌ ٨٤٦ ، ٢ تن‌ (ح ٢٢%) شهرنشین‌ و ٨٧٣ ، ٩ تن‌ (ح ٧٨%) روستانشین‌ بوده‌اند (مركز آمار ایران‌، ١٣٧٦ ش‌ الف‌ ، ص‌ ٢؛ همو، ١٣٧٦ ش‌ ب‌ ، ص‌ هفتادوهفت‌).

در مرداد ١٣٢٨، بخش‌ چاپشلو تشكیل‌ شد (ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌، ١٣٨١ ش‌، ص‌ ٣٧).

از آثار قدیمی‌ آنجاست‌: زیارتگاه‌ شاهزاده‌ احمد (باباغازان‌) در آبادی‌ خادمانلو، واقع‌ در حدود ٥١ كیلومتری‌ جنوب‌غربی‌ درگز؛ زیارتگاه‌ سیدیوسف‌ در آبادی‌ سادات‌، در حدود ده‌ كیلومتری‌ جنوب‌غربی‌ درگز؛ و امامزاده‌ای‌ در آبادی‌ اولیاء، در حدود شانزده‌ كیلومتری‌ جنوب‌ درگز ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌٢٠، ص‌ ٧، ٣٠، ٤٦ـ٤٧).

٢) شهر چاپشلو ، مركز بخش‌، در ارتفاع‌ حدود ٦٥٠ متر، در حدود دوازده‌ كیلومتری‌ جنوب‌ شهر درگز واقع‌ است‌. شهر در دشت‌ قرار دارد و چند رود فصلی‌ در جنوب‌ آن‌ جاری‌ است‌. آب‌ و هوای‌ چاپشلو نسبتاً گرم‌ و مرطوب‌ است‌. بیشترین‌ دمای‌ آن‌ ْ٨ ر٣٨ در تیر، كمترین‌ آن‌ ْ١٦- در بهمن‌ و میانگین‌ بارش‌ سالانه آن‌ ٣٦٠ میلیمتر است‌ (سازمان‌ هواشناسی‌ كشور، ص‌ ٣٥٢).

چاپشلو با راه‌ اصلی‌ (از شمال‌) به‌ شهرهای‌ درگز و نوخندان‌ و با راه‌ فرعی‌ به‌ راه‌ اصلی‌ قوچان‌ ـ باجگیران‌ (در شهرستان‌ قوچان‌) می‌پیوندد.

پیشینه‌. ظاهراً پیشینه شهر چاپشلو به‌ دوره صفوی‌ می‌رسد. در زمان‌ شاه‌عباس‌ اول‌ صفوی‌ (حك: ٩٩٦ـ ١٠٣٨) تیره‌هایی‌ از طوایف‌ ایل‌ افشار، از جمله‌ چاپشلو (قس‌ اسكندرمنشی‌، ج‌ ١، ص‌ ١٣٨ـ١٣٩، كه‌ پیره‌ محمدخان‌ چاوشلو/ چاپشلو، از امرای‌ بیه‌پیش‌، را از طایفه اُستاجلو آورده‌ است‌)، از مكانی‌ به‌ نام‌ قَرْشی‌ قوزی‌/ قارشی‌قُزی‌ (حدود بخارا، امروزه‌ در جمهوری‌ ازبكستان‌)، به‌ نواحی‌ درگز و ابیورد كوچ‌ كردند و در مكانی‌ كه‌ بعدها به‌ نام‌ خودشان‌ چاپشلو خوانده‌ شد، سكنا گزیدند (میرنیا، ص‌١١٠ به‌ نقل‌ از اللهیارخان‌ چاپشلو؛ نیز رجوع کنید به مروی‌، ج‌ ١، ص‌ ٤ـ٥). مروی‌ در عالم‌آرای‌ نادری‌ (ج‌ ١، ص‌ ١٦١) نام‌ آن‌ را چاوشلو (به‌ عنوان‌ مسكنِ ابراهیم‌خان‌، برادر نادرشاه‌) ضبط‌ كرده‌ است‌.

در دوره زندیه‌ (ح ١١٦٣ـ ١٢٠٨)، و شاید مدتی‌ قبل‌ از آن‌، چاپشلو حكومت‌نشین‌ درگز بود. در ١٢٠٣ لطفعلی‌خانِ چاپشلو (در متن‌: چایشلو)، حكمران‌ درگز، مركز حكومت‌ را به‌ دستگرد منتقل‌ كرد. امروزه‌ ویرانه‌های‌ دستگرد معروف‌ به‌ كهنه‌قلعه‌ نزدیك‌ شهر كنونی‌ درگز واقع‌ است‌ (میرنیا، ص‌ ١١١).

در١٢٩٢/١٨٧٥،مك‌گرگور آنجا را دیده‌ است(رجوع کنید به ج٢،ص‌ ٨٣).در١٣١٢/١٨٩٤ ییت‌ (ص‌ ١٤٩) آن‌ را دهكده‌ای‌ بزرگ‌، با حدود چهارصد خانوار ترك‌ و كرد، معرفی‌ كرده‌ و افزوده‌ كه‌ شخصی‌ به‌ نام‌ كردوخان‌ حاكم‌ آن‌ بوده‌ است‌. وی‌ همچنین‌ از مراسم‌ پذیرایی‌ آنها یاد كرده‌ است‌. به‌ نوشته اعتمادالسلطنه‌ (ج‌ ٤، ص‌ ٢٠٥٩) در دوره ناصرالدین‌شاه‌ (حك: ١٢٦٤ ـ ١٣١٣)، آنجا ازقرای‌ دره‌ جز/ درگز، دارای‌ دو رشته‌ قنات‌ و آب‌ و هوای‌ خوب‌ و معتدل‌ بوده‌ است‌. در ١٣٢٣ ش‌ چاپشلو یكی‌ از آبادیهای‌ دهستان‌ قره‌باشلو در شهرستان‌ قوچان‌ در استان‌ نهم‌ (خراسان‌) بود (ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره كل‌ آمار و ثبت‌ احوال‌، ج‌ ٣، ص‌ ١٨١). در ١٣٢٩ ش‌، حسینعلی‌ رزم‌آرا (ج‌ ٩، ص‌ ١٠٦) چاپشلو را قصبه مركز بخش‌ چاپشلو، با ٧٥٤ ، ١ تن‌ جمعیت‌ و محصولاتی‌ مانند غلات‌، میوه‌ و بنشن‌ معرفی‌ و از قالیچه‌، گلیم‌ و جاجیم‌ آن‌ یاد كرده‌ است‌. در مهر ١٣٧٤، چاپشلو به‌ شهر بدل‌ شد (ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، ص‌ ٥٠١).

نیز رجوع کنید به چاپشلو(٢) *

منابع‌:
(١) اسكندر منشی‌؛
(٢) اعتمادالسلطنه‌؛
(٣) اطلس‌ راههای‌ ایران‌ ، تهران‌: گیتاشناسی‌، ١٣٦٩ ش‌؛
(٤) ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، مجموعه‌ قوانین‌ سال‌ ١٣٧٤، تهران‌: روزنامه رسمی‌ كشور، ١٣٧٥ ش‌؛
(٥) ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره كل‌ آمار و ثبت‌احوال‌، كتاب‌ جغرافیا و اسامی‌ دهات‌ كشور ، ج‌ ٣، تهران‌ ١٣٣١ ش‌؛
(٦) ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌. دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، نشریه اسامی‌ عناصر و واحدهای‌ تقسیماتی ( به‌ همراه‌ مراكز )، تهران‌ ١٣٨٠ ش‌؛
(٧) همو، نشریه تاریخ‌ تأسیس‌ عناصر قسیماتی‌ به‌ همراه‌ شماره مصوبات‌ آن‌ ، تهران‌ ١٣٨١ ش‌؛
(٨) احمد تكلیفی‌ چاپشلو، ادبیات‌ عامّه شهرستان‌ درگز، مشهد ١٣٧٩ ش‌؛
(٩) عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران، تهران‌ ١٣٦٨ ـ ١٣٧٩ ش‌؛
(١٠) حاج‌علی‌ رزم‌آرا، جغرافیای‌ نظامی‌ ایران‌: خراسان‌ ، تهران‌ ١٣٢٠ ش‌؛
(١١) حسینعلی‌ رزم‌آرا؛
(١٢) سازمان‌ هواشناسی‌ كشور، سالنامه آماری‌ هواشناسی‌: ٧٦ـ١٣٧٥، تهران‌ ١٣٧٨ ش‌؛
(١٣) فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ كشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، ج‌٢٠: قوچان، تهران‌: اداره جغرافیائی ارتش‌، ١٣٦٥ ش‌؛
(١٤) مركز آمار ایران‌، سرشماری‌ اجتماعی‌ ـ اقتصادی‌ عشایر كوچنده‌ ١٣٧٧: جمعیت‌ عشایری‌ دهستانها، كل‌ كشور، تهران‌ ١٣٧٨ ش‌؛
١٥- همو، سرشماری‌ عمومی نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٧٥: شناسنامه آبادیهای‌ كشور،استان‌ خراسان‌، شهرستان‌ درگز، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌ الف‌ ؛
(١٦) همو، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٧٥: نتایج‌ تفصیلی‌ كل‌ كشور ، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌ ب‌ ؛
(١٧) محمدكاظم‌ مروی‌، عالم‌آرای‌ نادری‌ ، چاپ‌ محمدامین‌ ریاحی‌، تهران‌ ١٣٦٤ ش‌؛
(١٨) چارلز متكاف‌ مك‌ گرگور، شرح‌ سفری‌ به‌ ایالت‌ خراسان‌ و شمال‌غربی‌ افغانستان‌ در ١٨٧٥، ج‌ ٢، ترجمه اسداللّه‌ توكلی‌ طبسی‌، مشهد ١٣٦٨ ش‌؛
(١٩) علی‌ میرنیا، سردارانی‌ از ایلات‌ و طوایف ‌درگز در خدمت‌ میهن‌ ، مشهد ١٣٦١ ش‌؛
(٢٠) نقشه تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٥٠٠ ،٢: ١، تهران‌: سازمان‌ نقشه‌برداری‌ كشور، ١٣٧٩ ش‌؛
(٢١) چارلز ادوارد ییت‌، سفرنامه خراسان‌ و سیستان‌ ، ترجمه قدرت‌اللّه‌ روشنی‌ زعفرانلو و مهرداد رهبری‌، تهران‌ ١٣٦٥ ش‌.

/ معصومه‌ بادنج‌ /