جَیانی‌ ، ابوعلی‌ حسین‌بن‌ محمد غسّانی‌، محدّث‌ و رجالی‌ اهل‌ سنّت‌ و از عالمان‌ اندلس‌. او در ٤٢٧ در قرطبه‌ متولد شد (ابن‌بشكوال‌، قسم‌ ١، ص‌ ١٤٤؛ ابن‌خلّكان‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٨٠؛ ذهبی‌، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج‌ ١٩، ص‌ ١٤٩ـ١٥٠). اصل‌ وی‌ از الزهراء، شهری‌ در نزدیكی‌ قرطبه‌، بود ولی‌ چون‌ پدرش‌ مدتی‌ در جیان‌* ساكن‌ بود او را جیانی‌ خوانده‌اند (رجوع کنید به ابن‌بشكوال‌، قسم‌ ١، ص‌ ١٤٣). به‌ نوشته ابن‌فرحون‌ (ج‌ ١، ص‌ ٣٣٣) او از اندلس‌ بیرون‌ نرفته‌ (نیز رجوع کنید به ذهبی‌، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج‌ ١٩، ص‌ ١٤٩)، اما مدرس‌ تبریزی‌ (ج‌ ١، ص‌ ٤٤٦) وی‌ را بغدادی‌ خوانده‌ است‌. جیانی‌ مقام‌ والایی‌ در دانش‌ حدیث‌ داشت‌ (رجوع کنید به ابن‌بشكوال‌، قسم‌١، ص‌١٤٢؛ یافعی‌، ج‌٣، ص‌١٢٣؛ ابن‌فرحون‌، ج‌ ١، ص‌ ٣٣٢ـ ٣٣٣)، به‌ طوری‌ كه‌ شرح‌حال‌نگاران‌، با القاب‌ «إمامُ عَصْرِهِ فِی‌الْحَدیث‌» (رجوع کنید به ابن ‌فرحون‌، ج‌ ١، ص‌ ٣٣٢) و «رَئیسُ الْمُحَدِّثینَ بِقُرْطبَه» (ابن‌بشكوال‌، همانجا) از او یاد كرده‌اند.

درخواست‌ ابوعمرو بن‌عبدالبرّ، مؤلف‌ إلاسْتیعاب‌ فی‌ معرفه الاصحاب‌، از وی‌ مبنی‌ بر افزودن‌ نام‌ صحابیانی‌ كه‌ در إلاسْتیعاب‌ نیامده‌ (رجوع کنید به سهیلی‌، ج‌ ٣، ص‌ ٤٤٥)، نشان‌ دهنده تبحر او در دانش‌ رجال‌ است‌. جیانی‌ در دانشهای‌ دیگر، مانند لغت‌ و شعر و انساب‌، نیز مهارت‌ داشت‌ (ابن‌بشكوال‌، قسم‌ ١، ص‌ ١٤٣؛ ذهبی‌، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج‌ ١٩، ص‌ ١٤٩ـ ١٥٠) و در جامع‌ قرطبه‌ تدریس‌ می‌كرد(ابن‌بشكوال‌، همانجا).

مهم‌ترین‌ استاد وی‌، حَكَم‌بن‌ محمد جذامی‌ بود (ذهبی‌، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج‌ ١٩، ص‌ ١٤٩). برخی‌ از مشایخ‌ روایی‌ او بدین‌ قرارند: ابوعمروبن‌ عبدالبرّ؛ حاتم‌بن‌ محمد طرابلسی‌؛ ابوالولید باجی‌ *؛ قاضی‌ ابوعمروبن‌ حذّاء؛ و ابوالعباس‌ احمدبن‌ عمربن‌ دِلْهاث‌ (ابن‌بشكوال‌؛ ذهبی‌، ١٤٠١ـ١٤٠٩، همانجاها). بزرگانی‌ چون‌ قاضی‌ عَیاض‌ (ج ١، ص‌ ٢٤ـ ٢٥؛ نیز رجوع کنید به ترابی‌، ص‌ ١٤٧) و إبْن‌عَطیه‌، صاحب‌ تفسیر المحرَّرالوجیز (ج‌ ٢، ص‌ ٢٢٣ـ٢٢٤) از وی‌ روایت‌ كرده‌اند. برخی‌ از شاگردان‌ وی‌ نیز عبارت‌ بودند از: محمدبن‌ محمدبن‌ حكم‌ باهلی‌؛ محمدبن‌ احمدبن‌ ابراهیم‌ جیانی‌؛ قاضی‌ ابوعلی‌بن‌ سُكَّره؛ عبداللّه‌بن‌ احمدبن‌ سَمَّاك‌ غَرْناطی‌؛ و محمدبن‌ عبداللّه‌بن‌ خلیل‌ قیسی‌، معروف‌ به‌ مُسنِد مراكش‌ و راوی‌ صحیح‌ مسلم‌ از جیانی‌(ذهبی‌، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج‌ ١٩، ص‌ ١٥٠). جیانی‌ در ٤٩٨ درگذشت‌ (همانجا).

مهم‌ترین‌ اثر جیانی‌ تَقْییدُالْمُهْمَلِ وَ تَمْییزُالْمُشْكِلِ است‌ كه‌ مؤلف‌ در آن‌ به‌ ضبط‌ درستِ نام‌ راویان‌ صَحیحَین‌ پرداخته‌ است‌ (باجی‌، ج‌ ١، ص‌ ١١٠؛ حاجی‌خلیفه‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٧٠؛ نیز رجوع کنید به ذهبی‌، ١٣٧٦ـ١٣٧٧، ج‌ ٤، ص‌ ١٢٣٤؛ همو، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج‌ ١٢، ص‌ ١٤٩). این‌ كتاب‌ شامل‌ پنج‌ كتاب‌ با عناوین‌ جداگانه‌ بوده‌ است‌: ١) الالقاب‌ یا الكنی‌ و الالقاب، كه‌ زركلی‌ (ج‌ ٢، ص‌ ٢٥٥) و بروكلمان‌ ( < ذیل‌ >، ج‌ ٢، ص‌ ٦٢٩) آن‌ را كتابی‌ مستقل‌ دانسته‌اند؛ ٢) المؤتلف‌ و المختلف‌ من‌ اسماء الرواه، كه‌ زركلی‌ (همانجا) و بغدادی‌ (ج‌ ١، ستون‌ ٣١١) با اندكی‌ اختلاف‌ در ضبط‌ نام‌ كتاب‌، آن‌ را كتابی‌ مستقل‌ دانسته‌اند؛ ٣) شیوخ‌البخاری‌ المهملون‌، كه‌ زركلی‌ (همانجا) آن‌ را با نام‌ التعریف‌ بشیوخ‌البخاری‌ ، اثری‌ مستقل‌ دانسته‌؛ ٤) التنبیه‌ علی‌ الاوهام‌ الواقعه فی‌ صحیح‌ الامام‌ البخاری‌ ؛ ٥) التنبیه‌ علی‌ الاوهام‌ الواقعه فی‌ صحیح ‌الامام‌ مسلم، كه‌ بخشهای‌ چهارم‌ و پنجم‌ آن‌ به‌ تحقیق‌ محمدصادق‌ آیدن‌ حامدی‌ در ١٤٠٧ در ریاض‌ و بخش‌ پنجم‌ آن‌ به‌ تحقیق‌ محمد ابوالفضل‌ در ١٤٢١/٢٠٠٠ در مغرب‌ منتشر شده‌ است‌.

دیگر آثار جیانی‌ عبارت‌اند از: تسمیه شیوخ‌ أبی‌داود السجستانی‌ (باجی‌، ج‌ ١، ص‌ ١٧٩؛ بروكلمان‌، < ذیل‌ >، همانجا) كه‌ حاجی‌خلیفه‌ (ج‌ ١، ستون‌ ٨٨) از آن‌ با عنوان‌ اسماء رجال‌ سنن‌ أبی‌داود یاد كرده‌ است‌، این‌ كتاب‌ به‌ تحقیق‌ جاسم‌بن‌ محمدبن‌ حمودالفجی‌ در ١٩٩٩ در بیروت‌ منتشر شده‌ است‌؛ و الرِّجَال‌الَّذینَ لَقیهُمْ أبوعَلی‌الْغَسَّانی الْحَافِظُ ، كه‌ كَتّانی‌ آن‌ را از طریق‌ روایی‌ قاضی‌ عَیاض‌، محدّث‌ و فقیه‌ مالكی‌ قرن‌ ششم‌، از جیانی‌ نقل‌ كرده‌ است‌ (رجوع کنید به كتّانی‌، ج‌ ١، ص‌ ٥٠٠).

منابع‌:
(١) ابن‌بشكوال‌، كتاب‌الصله، قاهره‌ ١٩٦٦؛
(٢) ابن‌خلّكان‌؛
(٣) ابن‌عطیه‌، المحرر الوجیز فی‌ تفسیر الكتاب‌ العزیز، ج ٢، [رباط‌( ١٣٩٥/١٩٧٥؛
(٤) ابن‌فرحون‌، الدیباج‌ المُذهَّب‌ فی‌ معرفه اعیان‌ علماء المذهب‌، چاپ‌ محمد احمدی‌ ابوالنور، قاهره‌ )? ١٣٩٤/١٩٧٤(؛
(٥) سلیمان‌بن‌ خلف‌ باجی‌، التعدیل‌ و التجریح‌ لمن‌ خرج‌ عنه‌البخاری‌ فی‌ الجامع‌ الصحیح‌، چاپ‌ احمدبزار، )رباط‌( ١٤١١ / ١٩٩١؛
(٦) اسماعیل‌ بغدادی‌، هدیه العارفین، ج‌ ١، در حاجی‌خلیفه‌، ج‌ ٥؛
(٧) بشیر علی‌حمد ترابی‌، القاضی‌ عیاض‌ و جهوده‌ فی‌ علمی‌ الحدیث‌: روایه و درایه ، بیروت‌ ١٤١٨/١٩٩٧؛
(٨) حاجی‌خلیفه‌؛
(٩) محمدبن‌ احمد ذهبی‌، سیراعلام‌ النبلاء، چاپ‌ شعیب‌ ارنؤوط‌ و دیگران‌، بیروت‌ ١٤٠١ـ١٤٠٩/ ١٩٨١ـ ١٩٨٨؛
(١٠) همو، كتاب‌ تذكره الحفاظ‌، حیدرآباد دكن‌ ١٣٧٦ـ١٣٧٧/ ١٩٥٦ـ ١٩٥٨، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ )بی‌تا.(؛
(١١) خیرالدین‌ زركلی‌، الاعلام‌ ، بیروت‌ ١٩٩٩؛
(١٢) عبدالرحمان‌بن‌ عبداللّه‌ سهیلی‌، الروض‌ الانف‌ فی‌ شرح‌السیره النبویه لابن‌هشام‌، چاپ‌ عبدالرحمان‌ وكیل‌، قاهره‌ ١٣٨٧ ـ ١٣٩٠/ ١٩٦٧ـ١٩٧٠، چاپ‌ افست‌ ١٤١٠/١٩٩٠؛
(١٣) عیاض‌بن‌ موسی‌ قاضی‌ عیاض‌، الشفا بتعریف حقوق‌ المصطفی‌، چاپ‌ علی‌محمد بجاوی‌، بیروت‌ )١٩٧٧]؛
(١٤) محمد عبدالحی‌بن‌ عبدالكبیر كتّانی‌، فهرس‌ الفهارس‌ و الاثبات، چاپ‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌ ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(١٥) محمدعلی‌ مدرس‌ تبریزی‌، ریحانه الادب‌، تهران‌ ١٣٦٩ ش‌؛
(١٦) عبداللّه‌بن‌ اسعد یافعی‌، مرآه الجنان‌ و عبره الیقظان‌، بیروت‌ ١٤١٧/١٩٩٧؛

(١٧) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband ,١٩٣٧-١٩٤٢.

/ فاطمه‌ نژادفاضل‌/