جُهَنی‌ ، مَعبدبن‌ عبداللّه، محدّث‌ قرن‌ اول‌ هجری‌ و اولین‌ كسی‌ كه‌ در باره‌ قَدَر سخن‌ گفت‌. وی‌ در سال‌ ٢٠ هجری‌ یا اندكی‌ پیش‌ از آن‌، احتمالاً در كوفه‌، به‌دنیا آمد( د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «معبدبن‌ عبداللّه‌»). جهنی‌ به‌ جُهَینه‌ * ، تیره‌ای‌ از قبیله‌ قضاعه‌، منسوب‌ است‌. این‌ تیره‌ ساكن‌ كوفه‌ بودند و محله‌ای‌ منتسب‌ به‌ آنان‌ در آنجا وجود داشت‌. برخی‌ از جهنیها نیز در بصره‌ زندگی‌ می‌كردند (سمعانی‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٣٤؛ برای‌ اطلاعات‌ بیشتر در باره‌ جهنیها رجوع کنید به همان‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٣٤ـ١٣٥).

در منابع‌ نام‌ پدر معبد جهنی‌، علاوه‌ بر عبداللّه‌، خالد نیز آمده‌ و نام‌ جد او، به‌ اختلاف‌، عُوَیمر، عُوَیم‌، عُكَیم‌ و عُلیم‌ ضبط‌ شده‌ است‌ و آورده‌اند كه‌ نَسَب‌ معبد جهنی‌ نامعلوم‌ است‌ (رجوع کنید به بخاری‌، ١٤٠٧، ج‌ ٧، جزء ٤، قسم‌ ١، ص‌ ٣٩٩ـ٤٠٠؛
ابن‌ابی‌حاتم‌، ج‌ ٨، ص‌٢٨٠؛
مزّی‌، ج‌ ٢٨، ص‌ ٢٤٤).

از تحصیلات‌ و نام‌ استادان‌ معبد جهنی‌ اطلاع‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌. تنها نقل‌ شده‌ كه‌ وی‌ از طبقه‌ دوم‌ یا سوم‌ تابعین‌ اهل‌ بصره‌ بوده‌ است‌ (رجوع کنید به ابن‌عساكر، ج‌ ٥٩، ص‌ ٣٢٦؛
مزّی‌، ج‌ ٢٨، ص‌ ٢٤٥).

جهنی‌ از حسن‌بن‌ علی‌ ابی‌طالب‌ علیه‌السلام‌ و عمربن‌ خطاب‌ (به ‌نحو مرسل‌)، عثمان‌بن‌ عفان‌، عبداللّه‌بن‌ عمر، عبداللّه‌بن‌ عباس‌، حارث‌بن‌ عبداللّه‌ جهنی‌، حُذَیفه‌بن‌ یمان‌ (به ‌نحو مرسل‌)، معاویه‌بن‌ ابی‌سفیان‌ و یزیدبن‌ عَمِیره‌ زبیدی‌ حدیث‌ نقل‌ كرده‌ است‌ (ابن‌عساكر، ج‌ ٥٩، ص‌ ٣١٩؛
مزّی‌، ج‌ ٢٨، ص‌ ٢٤٤؛
ابن‌كثیر، ج‌ ٩، ص‌ ٣٤). در بیشتر منابع‌، بر ثقه‌ و صدوق‌ بودن‌ او تأكید شده‌ است‌ (رجوع کنید به ابن‌ابی‌حاتم‌، همانجا؛
مزّی‌، ج‌ ٢٨، ص‌ ٢٤٥؛
ذهبی‌، ١٩٦٣ ـ ١٩٦٤، ج‌ ٤، ص‌ ١٤١). چند تن‌ از كسانی‌ كه‌ از وی‌ روایت‌ كرده‌اند عبارت‌اند از: قَتاده‌، مالك ‌بن دِینار، حسن‌ بصری‌، سعدبن‌ ابراهیم‌ و عبداللّه‌بن‌ فیروز داناج‌ (مزّی‌، ج‌ ٢٨، ص‌ ٢٤٥؛
ذهبی‌، ١٤٠٢، ج‌ ٤، ص‌ ١٨٥).

معبد در ابتدا مورد توجه‌ خلفای‌ بنی‌امیه‌ بود تاجایی‌كه‌ عبدالملك‌، پنجمین‌ خلیفه‌ اموی‌ (حك : ٦٥ـ٨٦)، او را به‌ سفارت‌ به‌ روم‌ شرقی‌ فرستاد و تربیت‌ فرزندش‌، سعیدالخیر، را به‌ وی‌ سپرد ( د. اسلام‌ ، همانجا).

معبد در جریان‌ تحكیم‌ در جنگ‌ صفّین‌ (سال‌ ٣٨ هجری‌) نیز حاضر بود و حكمین‌ را به‌ رعایت‌ انصاف‌ در حكم‌ توصیه‌ نمود ولی‌ عمروعاص‌ وی‌ را طرد كرد و از دخالت‌ در امر حكمیت بازداشت‌ (ابن‌عساكر، ج‌ ٥٩، ص‌ ٣١٥ـ ٣١٦؛
ابن‌كثیر، همانجا).

به‌ گواهی‌ یحیی‌بن‌ یعمر (متوفی‌ ١٢٩)، جهنی‌ اولین‌ كسی‌ است‌ كه‌ در بصره‌ در باره‌ قدر (اختیار انسان‌) سخن‌ گفت‌ (رجوع کنید به بخاری‌، ١٤٠٦، ص‌ ١١٥؛
بغدادی‌، ص‌ ١٨، پانویس‌ ٤؛
نیز رجوع کنید به قدریه‌*). نقل‌ شده‌ است‌ كه‌ وی‌ عقیده‌ خود را در باره‌ قدر از فردی‌ نصرانی‌، كه‌ اسلام‌ آورد اما بعدها مجدداً نصرانی‌ شد، بر گرفت‌ (ذهبی‌، ١٤٠٢، ج‌ ٤، ص‌ ١٨٧؛
ابن‌نباته‌، ص‌ ٢٩٠). در خصوص‌ نام‌ این‌ فرد اختلاف‌نظر هست‌. ابن‌عساكر (ج‌ ٥٩، ص‌ ٣١٨ـ ٣١٩) نام‌ وی‌ را سستویه‌، سسویه‌، ستویه‌ و به‌ نقل‌ از اوزاعی‌، سوسن‌ ذكر كرده‌ است‌. بعدها غیلان‌ دمشقی‌ این‌ عقیده‌ را از معبد اخذ كرد (رجوع کنید به مزّی‌، ج‌ ٢٨، ص‌ ٢٤٦؛
ذهبی‌، ١٤٠٢، همانجا).

معبد جهنی‌، به‌ دلیل‌ قائل‌ شدن‌ به‌ قدر، مورد طعن‌ و تكفیر بسیاری‌ از معاصرانش‌، از جمله‌ حسنِ بصری‌ *، قرار گرفت‌ تا جایی‌كه‌ نقل‌ شده‌ است‌ حسن‌ بصری‌ مردم‌ را از مجالست‌ با معبد بر حذر می‌داشت‌ و وی‌ را گمراه‌ و گمراه‌كننده‌ می‌دانست‌ (ذهبی‌، ١٩٦٣ـ١٩٦٤، همانجا). هرچند بنا بر گزارشی‌ كه‌ ابن‌قتیبه‌ در المعارف‌ (ص‌ ٤٤١)، از گفتگویی‌ میان‌ حسن‌ بصری‌ و معبد، آورده‌ است‌ می‌توان‌ نتیجه‌ گرفت‌ حسن‌ بصری‌ با وجود تكفیر معبد به‌ سبب‌ اعتقاد به‌ قدر، خود از مخالفان‌ سرسخت‌ جبرگرایان‌ بوده‌ است‌.

معبد جهنی‌ در سال‌ ٨٠ یا اندكی‌ پس‌ از آن‌ كشته‌ شد. در باره‌ نحوه‌ كشته‌ شدن‌ وی‌ اختلاف ‌نظر هست‌. بنا به‌ گزارشی‌، او به‌ همراه‌ ابن‌اشعث‌ * برضد حجّاج‌بن‌ یوسف‌ ثقفی‌ * قیام‌ كرد و زخمی‌ شد و به‌ مكه‌ رفت‌، در آنجا حجّاج‌ او را شكنجه‌ كرد و سرانجام‌ به‌ قتل‌ رساند (مزّی‌، ج‌ ٢٨، ص‌ ٢٤٧؛
ابن‌عماد، ج‌ ١، ص‌ ٨٨). برخی‌ نیز گزارش‌ كرده‌اند كه‌ عبدالملك‌، به‌ سبب‌ اعتقاد معبد به‌ قدر، وی‌ را در دمشق‌ به‌ دار آویخت‌(رجوع کنید به ابن‌عساكر،ج‌ ٥٩، ص‌ ٣٢٥؛
ابن‌تغری‌ بردی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٠١؛
ابن‌عماد، همانجا؛
برای‌ آگاهی‌ از گزارشهای‌ دیگر رجوع کنید به د. اسلام‌، همانجا؛
برای‌ آگاهی‌ از نام‌ افرادی‌ از قبیله‌ جهنی‌ رجوع کنید به سمعانی‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٣٥).

منابع‌:
(١) ابن‌ ابی‌حاتم‌، كتاب‌الجرح‌ و التعدیل، حیدرآباد، دكن‌ ١٣٧١ـ١٣٧٣/ ١٩٥٢ـ١٩٥٣، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ [بی‌تا.(؛
(٢) ابن‌تغری‌ بردی‌، النجوم‌الزاهره‌ فی‌ ملوك‌ مصر و القاهره‌، قاهره‌ ) ؟ ١٣٨٣(ـ١٣٩٢/ )? ١٩٦٣( ـ١٩٧٢؛
(٣) ابن‌عساكر، تاریخ‌ مدینه‌ دمشق‌ ، چاپ‌ علی‌شیری‌، بیروت‌ ١٤١٥ـ١٤٢١/ ١٩٩٥ـ٢٠٠١؛
(٤) ابن‌ عماد؛
(٥) ابن‌قتیبه‌، المعارف‌، چاپ‌ ثروت‌ عكاشه‌، قاهره‌ ١٩٦٠؛
(٦) ابن‌كثیر، البدایه‌ و النهایه، بیروت‌ ١٤١١/١٩٩٠؛
(٧) ابن ‌نباته‌، سرح‌العیون‌ فی‌ شرح‌ رساله‌ ابن‌ زیدون‌، چاپ‌ محمدابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌ ١٣٨٣/١٩٦٤؛
(٨) محمدبن‌ اسماعیل‌ بخاری‌، كتاب ‌التواریخ‌ الكبیر، )بیروت‌ ? ١٤٠٧/١٩٨٦(؛
(٩) همو، كتاب‌الضعفاء الصغیر، چاپ‌ محمد ابراهیم‌ زاید، بیروت‌ ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(١٠) عبدالقاهربن‌ طاهر بغدادی‌، الفرق‌ بین‌الفرق‌، چاپ‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، قاهره‌: مكتبه‌ محمدعلی‌ صبیح‌ و اولاده‌، )بی‌تا.(؛
(١١) محمدبن‌ احمد ذهبی‌، سیراعلام‌النبلاء ، ج‌ ٤، چاپ‌ شعیب‌ ارنؤوط‌ و مأمون‌ صاغرجی‌، بیروت‌ ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(١٢) همو، میزان‌ الاعتدال‌ فی‌ نقدالرجال‌ ، چاپ‌ علی‌ محمد بجاوی‌، قاهره‌ ١٩٦٣ـ١٩٦٤، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ )بی‌تا.]؛
(١٣) سمعانی‌؛
(١٤) یوسف‌بن‌ عبدالرحمان‌ مزّی‌، تهذیب‌ الكمال‌ فی‌ اسماء الرجال‌ ، چاپ‌ بشار عواد معروف‌، بیروت‌ ١٤٢٢/٢٠٠٢؛

(١٥) EI ٢ , s.v. "Mabad B . Abd Allah B. Ukaym Al-Djuhani" (by J. van Ess).

/ مریم‌ كیانی‌فرید /